🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, कर्म (काय करावे) आणि अकर्म (काय करू नये किंवा कर्माचा अभाव) यातील सूक्ष्म फरक ओळखणे अत्यंत कठीण आहे. संसारातील व्यवहारात जे स्वतःला खूप शहाणे आणि अनुभवी समजतात, ते सुद्धा या विषयावर विचार करताना गोंधळात पडतात. केवळ बुद्धीच्या किंवा तर्काच्या जोरावर यातील गुंतागुंत सुटत नाही. आत्मज्ञानाशिवाय कर्माचे खरे मर्म उमजत नाही, असे महाराज येथे स्पष्ट करतात.

जेव्हा आपल्याला जीवनात एखादा कठीण निर्णय घ्यायचा असतो, तेव्हा केवळ आपल्या बुद्धीवर गर्व न करता, अनुभवी व्यक्तींचा सल्ला घ्यावा किंवा शांतपणे विवेकाने विचार करावा. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना ती निस्वार्थ आहे की नाही, हे ओळखणे कठीण असते.

कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म फरक ओळखणे किती कठीण आहे आणि त्यात मोठे विद्वानही कसे चुकतात, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, मोह किंवा भीतीमुळे कर्तव्यापासून पळ काढणे म्हणजे स्वतःच्या मनाची फसवणूक करणे होय. संकटाच्या वेळी मन विचलित होणे स्वाभाविक आहे, परंतु अशा वेळी आपल्या मूळ कर्तव्याचा (स्वधर्माचा) त्याग करणे अयोग्य आहे. अर्जुनासाठी क्षत्रिय धर्म पाळणे हेच त्याचे परम कर्तव्य आहे, असे श्रीकृष्ण त्याला बजावून सांगत आहेत.

कठीण प्रसंगात घाबरून किंवा आळसामुळे आपले काम सोडून देऊ नये. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास कठीण वाटला तरी तो सोडून न देता धैर्याने पूर्ण करावा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे मन विचलित होऊ न देता आपल्या कर्तव्यावर ठाम राहण्याचा सल्ला देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, भगवंताने सांगितलेला निष्काम कर्मयोगाचा मार्ग हा केवळ सिद्धांतात नसून तो आचरणात आणण्यासाठी आहे. जे साधक संशय न घेता आणि ईश्वराच्या शब्दावर पूर्ण विश्वास ठेवून आपली विहित कर्मे करतात, त्यांना ती कर्मे कधीही बाधत नाहीत. मत्सराचा अभाव आणि श्रद्धेचे बळ माणसाला संसाराच्या चक्रातून सोडवते. कर्माचे फळ मिळो वा न मिळो, कर्तव्याचे पालन करणे हाच खरा मोक्ष मार्ग आहे असे माऊली सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने आणि फळाची चिंता न करता काम करावे. उदाहरण: घरातील कामे करताना ती कटकट न मानता कुटुंबाची सेवा म्हणून आनंदाने करणे, ज्यामुळे मनाला शांती मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण निष्काम कर्मयोगाच्या पालनाचे महत्त्व आणि त्याचे फळ अर्जुनाला सांगत आहेत.