🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, कर्माच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा त्यामागील हेतू आणि बुद्धी महत्त्वाची आहे. सकाम कर्म (फळाच्या अपेक्षेने केलेले काम) मनुष्याला बंधनात टाकते, मग ते कर्म कितीही 'अति उत्तम' किंवा पुण्यकारक का असेना. याउलट, बुद्धियोग म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवून, फळाचा त्याग करून केलेले निष्काम कर्म होय. बुद्धियोगामुळे चित्त शुद्ध होते आणि मनुष्य मोक्षाप्रत जातो. सकाम कर्म करणारे लोक 'कृपण' (दीन) असतात कारण ते केवळ शिव्या-फळांच्या मागे धावतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' यापेक्षा 'मी माझे काम किती उत्तम प्रकारे करू शकतो' यावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे बुद्धियोग. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेत गुण मिळवण्यासाठी न वाचता, ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केला तर त्याला तणाव कमी जाणवतो आणि प्रगती जास्त होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समत्व बुद्धीचे महत्त्व सांगत आहेत आणि सकाम कर्मापेक्षा निष्काम बुद्धियोग कसा श्रेष्ठ आहे हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्वधर्माचे' (स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे) महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी शास्त्राने सांगितलेल्या आणि आपल्या प्रकृतीला साजेसा अशा कर्तव्याचेच आचरण करावे. यासाठी त्यांनी एका प्रवाशाचे उदाहरण दिले आहे. जर एखादा प्रवासी सर्वांनी मान्य केलेल्या सुरक्षित राजमार्गावरून चालला, तर त्याला प्रवासात कष्ट होत नाहीत आणि तो चुकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो मनुष्य आपले विहित कर्म प्रामाणिकपणे करतो, तो संसाराच्या बंधनात अडकत नाही आणि त्याला आत्मिक शांती मिळते.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला 'विद्यार्थी धर्म' म्हणजेच प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे पाळले पाहिजे. जर त्यांनी अभ्यासाचा हा 'राजमार्ग' निवडला, तर त्यांना परीक्षेच्या वेळी भीती वाटणार नाही आणि यश सहज मिळेल.

कर्मयोगाचे विवेचन करताना ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे पालन करणे हाच प्रगतीचा सर्वात सुरक्षित मार्ग आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे कर्म करत आहे' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्य हा प्रकाशाचा स्रोत आहे आणि त्याच्या अस्तित्वामुळे रात्र कधीच त्याच्या समोर येऊ शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी माणसाची कर्मे त्याला चिकटत नाहीत. तो कर्मांच्या फळांपासून आणि बंधनांपासून पूर्णपणे मुक्त असतो, कारण त्याच्या कर्मात 'मी' पणाचा अभाव असतो.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी खूप काम केले' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य समजून आनंदाने करावे. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळाल्यावर 'मीच हुशार आहे' असे न म्हणता, 'हा माझ्या मेहनतीचा आणि गुरूंच्या आशीर्वादाचा भाग आहे' असे मानणे.

आत्मज्ञानी व्यक्ती कर्माच्या बंधनातून कशी मुक्त राहते आणि कर्माचा अहंकार कसा सोडते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.