🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी झालेल्या शंखनादाचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा पांडवांच्या सैन्याने शंख फुंकले, तेव्हा तो आवाज इतका प्रचंड होता की त्याने केवळ आकाशच व्यापले नाही, तर पृथ्वीवरील दऱ्या (खांचरें) आणि पर्वतांची शिखरेही हादरून गेली. त्या आवाजाचे प्रतिध्वनी सर्वत्र उमटले, ज्यामुळे वातावरणात एक प्रकारचा दरारा निर्माण झाला. हे पांडवांच्या आत्मबलाचे आणि विजयाचे प्रतीक आहे. निसर्गही त्यांच्या या महान कार्याला प्रतिसाद देत असल्याचे येथे सूचित होते.

जेव्हा आपण एखादे मोठे कार्य सत्याच्या मार्गाने करतो, तेव्हा आपला आत्मविश्वास इतका प्रबळ असावा की त्याचा प्रभाव सभोवतालच्या वातावरणावर पडला पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक कार्याची सुरुवात करताना आपला आवाज आणि निश्चय इतका ठाम असावा की समाजात त्याचे सकारात्मक पडसाद उमटतील.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीला पांडवांनी केलेल्या शंखनादाचा प्रचंड प्रभाव सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य जगातील वस्तू (विषय) जेव्हा आपल्या पाच ज्ञानेंद्रियांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा त्यांचे ज्ञान मनाला होते. हे अनुभव कधी सुखद तर कधी दुःखद असतात. हे अनुभव क्षणभंगुर असतात, कारण ते इंद्रियांच्या अधीन असतात. जसे थंडी आणि उष्णता येते आणि जाते, तसेच हे अनुभवही कायमस्वरूपी नसतात. साधकाने या द्वंद्वांकडे साक्षीभावाने पाहायला हवे आणि मनाचा समतोल ढळू देऊ नये.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट मनासारखी घडली नाही म्हणून दुःख होते, तेव्हा लक्षात ठेवावे की हे केवळ इंद्रियांचे खेळ आहेत. जसे कडक ऊन लागल्यावर सावलीत गेल्यावर सुख मिळते, तसेच जीवनातील संकटे आणि आनंद येत-जात राहतात. त्यांना धैर्याने सामोरे जावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियांद्वारे होणाऱ्या अनुभवांचे आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या सुख-दुःखाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसंयमाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखू शकतो, त्याचीच बुद्धी परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हा केवळ शारीरिक नसून तो मानसिक स्तरावर असावा लागतो. ज्याची इंद्रिये त्याच्या आज्ञेत आहेत, तोच संसारातील द्वंद्वांनी विचलित होत नाही आणि त्यालाच 'स्थितप्रज्ञ' किंवा 'पूर्णप्रज्ञ' म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी मनावर ताबा असणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, टीव्ही किंवा मोबाईलची ओढ असतानाही अभ्यासाला प्राधान्य देणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय, ज्यामुळे आपली प्रगती होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची लक्षणे सांगत आहेत.