🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जेव्हा साधकाची बुद्धी 'मी कर्ता आहे' या अहंकारापासून मुक्त होऊन आत्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा त्याच्या हातून होणारी कर्मे ही केवळ शरीराची हालचाल ठरतात. ज्याप्रमाणे अग्नीने भाजलेले बी पुन्हा रुजत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त बुद्धीने केलेली कर्मे भविष्यातील जन्म-मरणाच्या फेऱ्याला (बंधनाला) कारणीभूत ठरत नाहीत. शरीर आपले विहित कार्य करत राहते, पण अंतरात्मा त्या कर्मांपासून पूर्णपणे अलिप्त राहतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास मनावर दडपण येत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गणेशाचे वर्णन 'शब्दब्रह्म' म्हणून करतात. गणपती हा केवळ देव नसून तो बुद्धी आणि विद्येचा उगम आहे. जगातील सर्व भाषा, शास्त्रे आणि चौसष्ट कलांचा उगम गणेशापासून होतो. जसे माहेर हे मुलीसाठी अत्यंत सुरक्षित आणि हक्काचे ठिकाण असते, तसेच सर्व कलांसाठी गणेश हे हक्काचे स्थान आहे. तो आपल्या बुद्धीला प्रकाशित करतो, ज्यामुळे आपल्याला कठीण विषय समजण्यास मदत होते. हा गणेश म्हणजे केवळ मूर्ती नसून तो आत्मप्रकाशाचे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपण नवीन काही शिकतो किंवा लिहितो, तेव्हा आपल्या विचारांमध्ये स्पष्टता येण्यासाठी गणेशाचे (बुद्धीचे) स्मरण करावे. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी किंवा एखादी कला सादर करण्यापूर्वी मन एकाग्र करण्यासाठी या ओवीचा अर्थ लक्षात घ्यावा.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज श्रीगणेशाची स्तुती करत आहेत. गणेश हा बुद्धीची देवता आणि सर्व कलांचे उगमस्थान आहे, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या स्थिरतेचे वर्णन करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांना पूर येतो आणि त्या सर्व नद्यांचे पाणी अत्यंत वेगाने समुद्रात जाऊन मिळते. एवढे प्रचंड पाणी मिळूनही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या मर्यादेतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या बुद्धीला आत्मज्ञानाचा स्पर्श झाला आहे, अशा पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे विषय किंवा भोग प्राप्त झाले तरी, त्याचे मन विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपाच्या शांतीमध्ये सदैव स्थिर असतो.

आयुष्यात कितीही मोठे यश मिळाले किंवा संकट आले तरी समुद्रासारखे शांत आणि संयमी राहावे. उदाहरण: परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले म्हणून गर्विष्ठ होऊ नये आणि कमी मिळाले म्हणून निराश होऊ नये.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची मानसिक स्थिरता समुद्राच्या उदाहरणाने स्पष्ट केली आहे.