←
बुधवार, 01 सप्टेंबर 2027
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 13

तंव तो कुरुवृद्धु पितामहू । जो प्रतापाचा अर्कु प्रदीप्तु । तेणें सिंहनादु केला अद्‍भुतु । शंखु पूरूनि ॥ १३ ॥

"Then the aged grandsire of the Kuru race, the glorious patriarch, blew his conch, roaring like a lion, to hearten Duryodhana."

कुरुवृद्धु Noun
Kuruvruddhu
कुरुवंशातील ज्येष्ठ
Eldest of the Kuru dynasty
पितामहू Noun
Pitamahu
आजोबा (भीष्म)
Grandsire
अर्कु Noun
Arku
सूर्य
Sun
प्रदीप्तु Adjective
Pradiptu
तेजस्वी किंवा प्रकाशमान
Radiant or brilliant
सिंहनादु Noun
Simhanadu
सिंहाची गर्जना
Lion's roar
पूरूनि Verb
Puruni
फुंकून (शंख वाजवून)
Having blown

💡 अर्थ

तेव्हा कुरुवंशातील सर्वात ज्येष्ठ असलेले भीष्म पितामह, जे पराक्रमाच्या बाबतीत तेजस्वी सूर्यासारखे आहेत, त्यांनी आपला शंख फुंकून सिंहासारखी मोठी गर्जना केली.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज भीष्म पितामहांच्या शौर्याचे आणि व्यक्तिमत्वाचे वर्णन करतात. भीष्म हे केवळ वयानेच मोठे नव्हते, तर त्यांचे तेज आणि सामर्थ्य सूर्यासारखे प्रखर होते. 'प्रतापाचा अर्कु' या शब्दांतून ज्ञानेश्वर माऊली त्यांच्या अफाट पराक्रमाचा गौरव करतात. युद्धाची घोषणा करण्यासाठी त्यांनी जो शंखनाद केला, तो इतका प्रचंड आणि आत्मविश्वासपूर्ण होता की त्याला 'सिंहनाद' (सिंहाची गर्जना) म्हटले गेले आहे. हे त्यांच्या निर्भयतेचे आणि कौरव सैन्याचे नेतृत्व करण्याच्या त्यांच्या दृढनिश्चयाचे प्रतीक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कार्याची सुरुवात करतो, तेव्हा आपल्या मनात भीष्म पितामहांसारखा आत्मविश्वास आणि स्पष्टता असावी. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या स्पर्धेत किंवा परीक्षेला सामोरे जाताना, भीती न बाळगता पूर्ण तयारीने आणि धैर्याने आपली उपस्थिती दर्शवणे आवश्यक आहे.

📌 संदर्भ

संजय धृतराष्ट्राला युद्धाच्या मैदानावरील दृश्य सांगत आहे, जिथे भीष्म पितामहाने दुर्योधनाला धीर देण्यासाठी शंखनाद केला.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 30

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३० ॥

गांडीव स्रंसे हस्तांतूनि । त्वचा दाहतसे सर्वोनि । मन भ्रमतसे भ्रमलेपणीं । न शके उभा राहो ॥ ३० ॥

"The Gandiva slips from my hand and my skin burns all over; my mind is wandering as if in a whirl and I cannot stand."

गांडीव Noun
Gandiva
अर्जुनाचे प्रसिद्ध धनुष्य
Arjuna's famous bow
स्रंसे Verb
Sranse
गळून पडणे किंवा निसटणे
slipping or falling
दाहतसे Verb
Dahatase
जळजळ होणे
burning sensation
भ्रमतसे Verb
Bhramatase
गोंधळणे किंवा चक्रावून जाणे
wandering or confused
हस्तांतूनि Noun
Hastantuni
हातातून
from the hand

💡 अर्थ

माझ्या हातातून गांडीव धनुष्य गळून पडत आहे, माझ्या अंगाची आग होत आहे आणि माझे मन इतके गोंधळले आहे की मला आता उभे राहणेही कठीण झाले आहे.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाच्या मानसिक आणि शारीरिक व्याकुळतेचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. युद्धाच्या प्रसंगी आपल्याच स्वकीयांना समोर पाहून अर्जुनाचा मोह जागृत झाला आहे. या मोहामुळे त्याच्या शरीरावर विपरीत परिणाम होत आहेत. त्याचे गांडीव धनुष्य, जे त्याच्या पराक्रमाचे आणि क्षत्रिय धर्माचे प्रतीक होते, ते त्याच्या हातातून निसटत आहे. तीव्र मानसिक तणावामुळे त्याच्या त्वचेची आग होत आहे आणि त्याचे मन इतके भ्रमित झाले आहे की त्याला स्वतःचे अस्तित्व सावरणे कठीण झाले आहे. हे केवळ शारीरिक थकव्याचे लक्षण नसून, वैचारिक द्वंद्वामुळे निर्माण झालेली 'विषाद' अवस्था आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात खूप घाबरतो किंवा गोंधळून जातो, तेव्हा आपल्याला काय करावे हे सुचत नाही. अशा वेळी शांत राहून विचार करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे उत्तर आठवत नसेल, तर दीर्घ श्वास घेऊन मन स्थिर करावे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर आपल्या नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर पाहून अर्जुनाला जो मोह झाला, त्यातून निर्माण झालेली त्याची शारीरिक आणि मानसिक अवस्था तो श्रीकृष्णाला सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 80

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि आचरावे उत्तम । फळाशा सांडूनि ॥ ८० ॥

"Therefore, perform the appropriate actions and prescribed duties excellently, while renouncing the desire for their fruits."

उचित Adjective
uchita
योग्य
Proper or appropriate
विहित Adjective
vihita
शास्त्रसंमत कर्तव्य
Prescribed duty
आचरावे Verb
acharave
आचरण करावे
Should perform or practice
उत्तम Adverb
uttama
श्रेष्ठ प्रकारे
Excellently
फळाशा Noun
phalasha
फळाची अपेक्षा
Desire for results
सांडूनि Verb
sanduni
त्याग करून
Renouncing or leaving

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य कर्म आहे आणि जे शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य आहे, तेच फळाची आशा सोडून उत्तम प्रकारे करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने किंवा धर्माने नेमून दिलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्यापासून मिळणाऱ्या फळाची कोणतीही हाव किंवा अपेक्षा नसावी. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून केवळ कर्मावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा ते कर्म 'उत्तम' म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाचे होते. हीच खरी कर्मयोगाची साधना आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर (कर्तव्यावर) लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरण: गणिताचा सराव करताना 'मला पैकीच्या पैकी गुण मिळतील का?' असा विचार करण्याऐवजी 'मी हे गणित अचूक कसे सोडवू शकेन?' यावर लक्ष द्यावे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनात न अडकता कार्य कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा