🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी मन नेहमी बाह्य जगातील विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असते. जो साधक या बाह्य विषयांचा मोह पूर्णपणे सोडून देतो आणि बुद्धीने आत्मस्वरूपाचा विचार करतो, तोच स्थिर होतो. 'निःसंशय' होणे म्हणजे आत्मज्ञानाबद्दल कोणतीही शंका न उरणे. जेव्हा मन अंतर्मुख होते आणि स्वतःच्या स्वरूपात विसावते, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती मिळते. हेच संन्यासयोगाचे मर्म आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास किंवा काम करताना मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या बाह्य आकर्षणांकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

इंद्रियांच्या विषयांचा त्याग करून अंतर्यामी स्थिर होणाऱ्या योग्याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अत्यंत सुंदर लक्षण सांगतात. ते कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा धोक्याची जाणीव होते किंवा स्वतःच्या इच्छेने आपले हात, पाय आणि डोके आपल्या कडक कवचात ओढून घेते, तेव्हा ते पूर्णपणे सुरक्षित असते. त्याचप्रमाणे, जो साधक बाह्य जगातील विषयांच्या (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोहात न पडता, आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवतो आणि त्यांना अंतर्मुख करतो, त्याची प्रज्ञा किंवा बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. हे इंद्रियदमन कोणत्याही दबावाखाली नसून 'स्वेच्छेने' आणि सहजपणे घडते.

दैनंदिन जीवनात अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करताना मोबाईल किंवा टीव्हीच्या मोहापासून स्वतःला दूर ठेवणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे. जसे कासव स्वतःला वाचवण्यासाठी अंगे आत घेते, तसे आपण प्रगतीसाठी अनावश्यक गोष्टींपासून मन बाजूला काढले पाहिजे.

स्थितप्रज्ञ मनुष्य कसा ओळखावा, या अर्जुनाच्या प्रश्नाला उत्तर देताना श्रीकृष्ण इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञानाची प्राप्ती होते, तेव्हा त्याच्या मनातील सर्व संशय नष्ट होतात. संशय हा अज्ञानाचा परिणाम आहे. ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधाराचा लवलेशही उरत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाचा प्रकाश पडल्यावर संशय आणि अज्ञान दोन्ही पूर्णपणे नाहीसे होतात. संशय मिटणे हीच ज्ञानाची खरी खूण आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा भीती किंवा गोंधळात असतो कारण आपल्याला त्या विषयाचे पूर्ण ज्ञान नसते. जेव्हा आपण अभ्यास करून सत्य जाणून घेतो, तेव्हा आपला संशय दूर होतो आणि आपण आत्मविश्वासाने वागू शकतो. उदाहरणार्थ: अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हा संशय आहे, पण बॅटरीच्या प्रकाशात (ज्ञानात) तो संशय संपतो.

ज्ञान प्राप्त झाल्यावर संशय आणि अज्ञान कसे नष्ट होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.