🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा पुरुषाचे) लक्षण सांगत आहेत. ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, त्याच्या सर्व वासना आणि भौतिक इच्छा आपोआप लोप पावतात. तो स्वतःमध्येच पूर्णत्व अनुभवतो, त्यामुळे त्याला बाह्य जगाकडून कोणत्याही सुखाची अपेक्षा उरत नाही. तो संशयरहित (निभ्रांत) होऊन अखंड आत्मसुखात निमग्न असतो. ज्याप्रमाणे पूर्ण भरलेला समुद्र नद्यांच्या येण्याने विचलित होत नाही, तसाच हा पुरुष आत्मलाभाने नेहमी तृप्त असतो.

खरे सुख हे बाहेरच्या वस्तूंमध्ये नसून आपल्या मनाच्या समाधानात असते. उदाहरणार्थ, जर आपण आपल्याकडे असलेल्या गोष्टींचा आनंद घ्यायला शिकलो आणि सतत दुसऱ्यांशी तुलना करणे थांबवले, तर आपणही या श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे तृप्त राहू शकतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा व्यक्तीची) पूर्णत्वाची अवस्था स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सद्गुरूंच्या किंवा त्या मूळ परमतत्त्वाच्या अगाध सामर्थ्याचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या परमतत्त्वापासून संपूर्ण वेदांची (शब्दब्रह्माची) निर्मिती झाली, त्याच अफाट ज्ञानसागरातून माझ्या अल्प बुद्धीला हे ज्ञानेश्वरी रचण्याचे स्फुरण मिळाले आहे. हे ज्ञान माझे स्वतःचे नसून त्या मूळ स्रोताचा तो एक छोटासा अंश आहे, अशी अत्यंत नम्र भावना ते येथे व्यक्त करतात. हे गुरूकृपेचे महत्त्व अधोरेखित करते.

आपल्याला मिळणारे यश किंवा ज्ञान हे केवळ आपले नसून ते आपल्या गुरूंच्या किंवा मोठ्या शक्तीच्या मार्गदर्शनाचा भाग आहे, ही नम्रता बाळगावी. उदाहरण: परीक्षेत उत्तम गुण मिळाल्यावर, ते शिक्षकांनी दिलेल्या ज्ञानाचा अंश आहे हे मान्य करणे.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात संत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या मूळ स्रोताचे (गुरूंचे) स्तवन करत आहेत आणि आपली बुद्धी त्याच प्रकाशाचा एक अंश असल्याचे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, संशय हा अज्ञानाचा परिणाम आहे. तो मनुष्याच्या हृदयात एखाद्या दाट झाडीप्रमाणे (थोंब) वाढतो आणि मनुष्याला सत्यापासून दूर नेतो. हा संशय नष्ट करण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे 'आत्मज्ञान'. ज्याप्रमाणे अंधार घालवण्यासाठी प्रकाशाची गरज असते, त्याचप्रमाणे अज्ञानातून जन्मलेला संशय नष्ट करण्यासाठी विवेकाच्या आणि ज्ञानाच्या शस्त्राचा वापर करणे आवश्यक आहे. जेव्हा मनुष्याला स्वतःच्या स्वरूपाचे ज्ञान होते, तेव्हा सर्व शंका आपोआप मावळतात.

जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतेवर किंवा ध्येयावर शंका येते, तेव्हा आपण अभ्यास आणि अनुभवातून ज्ञान मिळवून ती शंका दूर केली पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण कामात भीती वाटत असेल, तर त्या कामाचे पूर्ण ज्ञान घेतल्यास आत्मविश्वास वाढतो आणि संशय संपतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला उपदेश करतात की अज्ञानामुळे तुझ्या हृदयात निर्माण झालेला संशय ज्ञानाच्या शस्त्राने नष्ट कर.