🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला विवेकाचा मार्ग दाखवत आहेत. ते म्हणतात की, आत्म्याचे स्वरूप अविनाशी आहे आणि शरीर हे केवळ एक बाह्य कवच आहे जे बदलत असते. जेव्हा आपण केवळ शरीराचा विचार करतो, तेव्हाच आपल्याला दुःख होते. अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात डोकावून, एकाग्र चित्ताने हे सत्य समजून घ्यावे की ज्याचा मृत्यू झाला आहे तो खरोखर नष्ट झालेला नाही. आत्मज्ञानामुळेच मोहाचा आणि अज्ञानाचा नाश होतो, म्हणून शोक सोडून आत्मस्वरूपाचे चिंतन करणे आवश्यक आहे.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या किंवा वस्तूच्या जाण्याने खूप दुःख होते, तेव्हा आपण शांत बसून हे जग नश्वर आहे आणि आपले अस्तित्व त्यापलीकडे आहे, असा विचार करावा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडत न बसता, 'माझे आयुष्य या गुणांपेक्षा मोठे आहे' असा विचार करून पुन्हा जोमाने अभ्यास करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून त्याला मोहातून बाहेर पडण्यासाठी मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, या जगातील सर्व भौतिक गोष्टी अनित्य आहेत. ज्या गोष्टीला सुरुवात (आदि) आहे, तिला अंत असणे हा सृष्टीचा अटळ नियम आहे. हा सृष्टीचा मूळ स्वभावच आहे. त्यामुळे जे नष्ट होणार आहे, त्याबद्दल शोक करणे किंवा दुःख करणे व्यर्थ आहे. ज्ञानी माणसाने हे ओळखून मनाची शांती ढळू देऊ नये.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपले काही नुकसान होते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की कोणतीही गोष्ट कायमस्वरूपी नसते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तर खचून न जाता, तो एक टप्पा संपला असून नवीन संधीची सुरुवात आहे असे मानून पुढे जावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला भौतिक जगाच्या नश्वरतेबद्दल आणि सृष्टीच्या नियमाबद्दल सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ध्यानाच्या अत्युच्च अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधकाचे चित्त बाह्य जगातील विषयांकडून वळून अंतर्मुख होते, तेव्हा त्याला आत्मस्वरूपाचे दर्शन घडते. हे दर्शन इतके विलक्षण आणि आनंददायी असते की, मन त्या सुखात पूर्णपणे विरघळून जाते. तिथे पाहणारा (साधक) आणि पाहिले जाणारे (आत्मस्वरूप) असा भेद उरत नाही; मन स्वतःच ब्रह्मरूप किंवा आत्मरूप होऊन जाते. हीच खरी समाधी अवस्था आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण खूप तणावात असतो, तेव्हा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केल्यास आपल्याला आंतरिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी घाबरून न जाता स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवणे म्हणजे अंतर्मनाचा आनंद मिळवणे होय.

ध्यानयोगाद्वारे जेव्हा चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा मिळणाऱ्या आनंदाचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.