🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये (कर्मे) पूर्णपणे आणि आनंदाने पार पाडली पाहिजेत. कर्माचा त्याग करणे हा मार्ग नाही, तर कर्माच्या फळाचा त्याग करणे हा खरा मार्ग आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. हेच आदर्श जीवन जगण्याचे सूत्र आहे की कर्म करताना त्यात पूर्णपणे मग्न व्हावे पण त्याच्या परिणामाची आसक्ती धरू नये.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करून मन लावून अभ्यास करावा. उदाहरण: खेळताना फक्त विजयाचा विचार न करता खेळाचा आनंद घ्यावा.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनात न अडकता कर्म करण्याची पद्धत म्हणजेच निष्काम कर्मयोग समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधार पूर्णपणे नाहीसा होतो आणि सर्व सृष्टी स्पष्ट दिसू लागते, त्याचप्रमाणे जेव्हा मनुष्याच्या अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा उदय होतो, तेव्हा अज्ञानाचा पडदा कायमचा फाटतो. हे ज्ञान केवळ स्वतःलाच ओळखत नाही, तर ते त्या परब्रह्माचे दर्शन घडवते. अज्ञान असेपर्यंतच माणसाला 'मी' आणि 'माझे' असा भ्रम असतो, पण ज्ञानाच्या प्रकाशात सर्वत्र एकच परमात्मा दिसू लागतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा गैरसमजातून वागतो. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून आपण घाबरतो, पण जेव्हा टॉर्चचा प्रकाश (ज्ञान) पडतो, तेव्हा भीती नष्ट होते. तसेच, जीवनातील दु:ख हे अज्ञानामुळे असते, सत्याचा शोध घेतल्यास शांती मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अज्ञानाचा नाश करण्यासाठी आत्मज्ञानाचे महत्त्व अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्माचा पूर्णपणे त्याग करणे शक्य नाही आणि ते श्रेयस्करही नाही. अर्जुनासारख्या योद्ध्याने आपले विहित कर्तव्य (युद्ध) सोडणे चुकीचे आहे. कर्माचे बंधन तेव्हाच पडते जेव्हा आपण ते फळाच्या आशेने करतो. जर आपण फळाची आसक्ती सोडून केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म केले, तर ते कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते. हीच खरी कर्मयोगाची साधना आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना निकालाची काळजी करण्यापेक्षा कामाच्या दर्जावर लक्ष द्यावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी 'मला किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मी किती चांगल्या प्रकारे अभ्यास करू शकतो' यावर लक्ष केंद्रित करावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.