🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात जे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे परिस्थितीनुसार किंवा काळाच्या ओघात आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून आले आहे, अशा कर्मांचा त्याग करू नये. 'विहित' कर्म म्हणजे जे शास्त्राने किंवा धर्माने विहित केलेले आहे. अशी कर्मे फळाची आशा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने करणे हाच खरा मार्ग आहे. कर्माचा कंटाळा करणे किंवा जबाबदारी टाळणे हे प्रगतीच्या मार्गातील अडथळे आहेत.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक कर्मचारी आहात आणि तुमच्याकडे एखादे कठीण काम आले आहे, तर ते काम टाळण्याऐवजी आपली जबाबदारी समजून पूर्ण निष्ठेने करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून विहित कर्माचे समर्थन करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, शरीर हे नश्वर आहे. ते आज आहे तर उद्या नाही. त्यामुळे या देहावर आसक्ती ठेवणे किंवा त्याच्या नाशाचे दुःख करणे व्यर्थ आहे. त्याऐवजी, जे शाश्वत आहे, जे कधीही संपत नाही, अशा आत्मस्वरूपाचे ज्ञान प्राप्त करून घेण्यावर लक्ष केंद्रित कर. देहबुद्धी सोडून आत्मबुद्धी धारण करणे हाच खरा मोक्षाचा मार्ग आहे, असे माऊली येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात आपण आपल्या बाह्य रूपावर किंवा शरीरावर खूप प्रेम करतो. पण जेव्हा आजारपण किंवा वृद्धत्व येते, तेव्हा आपण दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की शरीर बदलणारे आहे, पण आपले चांगले विचार आणि ज्ञान कायम राहते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी शरीराच्या आरामापेक्षा अभ्यासाच्या ज्ञानाला महत्त्व देणे हे 'आत्मज्ञान' जपण्यासारखे आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात, ज्यात शरीराची नश्वरता आणि आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगितले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, यज्ञ म्हणजे केवळ अग्नीतील आहुती नसून ते निस्वार्थ भावनेने केलेले विहित कर्म आहे. जेव्हा मनुष्य सृष्टीच्या नियमांनुसार आपली कर्तव्ये पार पाडतो, तेव्हा त्याला 'अभ्युदय' म्हणजे ऐहिक प्रगती आणि आध्यात्मिक उन्नती प्राप्त होते. ज्याप्रमाणे पौराणिक कामधेनू गाय आपल्या मालकाच्या सर्व इच्छा पूर्ण करते, त्याचप्रमाणे प्रामाणिकपणे केलेले कर्तव्य मनुष्याला अपेक्षित फळ मिळवून देते. हे सृष्टीचे चक्र परस्परावलंबित्वावर आधारित आहे.

आपल्या दैनंदिन कामालाच 'यज्ञ' मानून ते प्रामाणिकपणे करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाला यज्ञ मानून कष्ट केले, तर त्याला यशाची फळे नक्कीच मिळतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की निस्वार्थ कर्म (यज्ञ) हे प्रगतीचे साधन आणि सृष्टीच्या संतुलनाचा आधार कसे आहे.