🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे आणि ते टाळता येत नाही. कर्माचा त्याग केल्याने मोक्ष मिळत नाही, तर कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडल्याने मनुष्य बंधनातून मुक्त होतो. जेव्हा आपण 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि 'मला हे फळ मिळावे' ही इच्छा बाजूला ठेवून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला ईश्वराकडे घेऊन जाते. हेच खरे कर्मयोग आचरण आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा गुणांची सतत चिंता न करता, केवळ मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. हेच फळाची आशा सोडून कर्म करणे होय.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला फळाची आसक्ती न धरता कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्म करणे थांबवणे म्हणजे कर्मत्याग नव्हे. तर, कर्म करत असतानाच त्यातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडून देणे, यालाच 'कर्माच्या आधारे कर्म सोडणे' म्हणतात. ही एक विशेष युक्ती किंवा कला आहे, ज्याद्वारे माणूस संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाण्याची ही पद्धत श्रीकृष्णाने अर्जुनाला समजावून सांगितली आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा गर्व न बाळगता ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती केवळ कर्तव्य म्हणून आनंदाने करावीत, त्या बदल्यात कोणाकडून कौतुकाची अपेक्षा ठेवू नये.

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशाचा आधार घेत, कर्म करूनही त्याच्या बंधनातून कसे मुक्त व्हावे, याचे गुपित ज्ञानेश्वर महाराज येथे उलगडून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःहून कर्माची निवड करण्यापेक्षा, परिस्थितीनुसार आणि काळानुसार जे विहित कर्तव्य (उचित कर्म) आपल्या वाट्याला येते, तेच ईश्वरी आज्ञा मानून स्वीकारावे. 'अचुंबित' या शब्दाचा अर्थ असा की, त्या कर्मात कोणतीही त्रुटी न ठेवता, आळस न करता आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता ते पूर्ण निष्ठेने पार पाडावे. हेच सहज कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही रस्त्याने जात असताना कोणाला मदतीची गरज भासली, तर ते तुमचे त्या वेळचे 'प्राप्त कर्म' आहे. ते टाळण्याऐवजी पूर्ण क्षमतेने मदत करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

निष्काम कर्मयोगाचे विवेचन करताना, ज्ञानेश्वर महाराज व्यक्तीने आपली नैसर्गिक कर्तव्ये कशी पार पाडावीत, हे स्पष्ट करत आहेत.