🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) टाळू नये. उलट, ते कर्म अत्यंत आवडीने आणि प्रेमाने पार पाडावे. जेव्हा आपण कोणतेही काम ओझे न मानता ते ईश्वराची सेवा म्हणून आनंदाने करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसारात अडकवत नाही. अशा निस्पृह आणि प्रेमळ कर्माचरणामुळेच मनुष्याला 'परम पुरुषार्थ' म्हणजेच आत्मज्ञान किंवा मोक्षाची प्राप्ती होते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील फळाची आशा सोडून ते प्रेमाने करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा कर्मचाऱ्यांनी आपले काम केवळ सक्ती म्हणून न करता, ते आवडीने आणि निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, जर एखादा डॉक्टर रुग्णाची सेवा केवळ पैसे मिळवण्यासाठी न करता प्रेमाने आणि कर्तव्याच्या भावनेने करत असेल, तर त्याला मानसिक समाधान आणि आध्यात्मिक प्रगती दोन्ही लाभतात.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य देहाने कर्मे करत असतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो, तेव्हा त्या कर्माला 'अकर्म' म्हणतात. याउलट, जर एखादा मनुष्य बाह्यतः सर्व कर्मांचा त्याग करून बसला असेल, पण त्याच्या मनात विषयांचे चिंतन किंवा कर्माचे संकल्प चालू असतील, तर ते 'अकर्मातील कर्म' होय. जो पुरुष हा सूक्ष्म भेद (निवाडा) पूर्णपणे जाणतो, तोच खरा आत्मज्ञानी आणि योगाभ्यासात निपुण मानला जातो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करणे. उदाहरणार्थ: घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता आनंदाने करणे, म्हणजे कर्मात अकर्म पाहणे होय.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्म आणि अकर्माच्या गहन तत्त्वाचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानी पुरुष हा इंद्रियांच्या क्रियांपासून अलिप्त असतो. जरी डोळे पाहण्याचे, कान ऐकण्याचे किंवा इतर इंद्रिये आपापल्या विषयांत गुंतलेली दिसली, तरी तो पुरुष हे जाणतो की ही केवळ प्रकृतीची हालचाल आहे. इंद्रिये त्यांच्या स्वभावानुसार आणि शक्तीनुसार विषयांकडे ओढली जातात, पण शुद्ध आत्मा या सर्व क्रियांमध्ये कर्ता नसून केवळ साक्षी असतो. हा 'अकर्तेपणाचा' भाव संन्यासयोगाचा गाभा आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून द्यावा. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना किंवा खेळताना, शरीर आणि मन त्यांचे काम करत आहेत असे समजून मनावरचा ताण कमी करावा आणि कामात एकाग्र व्हावे.

आत्मज्ञानी पुरुष इंद्रियांच्या व्यवहारात असूनही त्यापासून कसा अलिप्त असतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.