🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यास आणि योग यांतील अद्वैत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा एखादा साधक आपल्या मनातील फळाची आशा किंवा 'मी हे करणार' असा संकल्प पूर्णपणे सोडून देतो, तेव्हाच खऱ्या संन्यासाची रचना किंवा सिद्धता होते. त्याच वेळी, तो आपली विहित कर्मे करत असतानाही फळाची अपेक्षा ठेवत नाही, म्हणून त्याला कर्माच्या ठिकाणीच 'योग' प्राप्त होतो. थोडक्यात, संकल्प त्याग हाच संन्यास आणि अनासक्त कर्म हाच योग, हे दोन्ही एकाच अवस्थेत अनुभवास येतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला याचे काय फळ मिळेल' याचा विचार न करता, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून काम करणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संन्यास आणि कर्मयोग हे भिन्न नसून एकच आहेत, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज संकल्पाच्या त्यागाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्माचा त्याग (संन्यास) आणि निष्काम कर्म (योग) हे दोन्ही मार्ग मुळात एकच आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच नाण्याच्या दोन बाजू असतात, तद्वतच हे दोन्ही मार्ग एकाच परम सत्याकडे नेतात. सामान्यतः लोकांना वाटते की संन्यास म्हणजे सर्व सोडून देणे आणि योग म्हणजे कर्म करणे, म्हणून ते भिन्न आहेत. परंतु, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला समजते की दोन्हीचे अंतिम फळ 'मोक्ष' हेच आहे. केवळ ज्यांच्याकडे ज्ञानाचा अभाव आहे, त्यांनाच या दोन मार्गांत द्वैत किंवा फरक जाणवतो.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम करताना ते 'माझे कर्तव्य' म्हणून केले (योग) किंवा 'मी कर्ता नाही' या भावनेने केले (संन्यास), तर दोन्हीचे परिणाम सारखेच असतात. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ईश्वराची सेवा म्हणून करणे हा योग आहे आणि त्यात गुंतून न पडणे हा संन्यास आहे.

श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या माध्यमातून) स्पष्ट करतात की संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील भेद वरवरचा असून तो केवळ अज्ञानी लोकांनाच दिसतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व या सत्याचा बोध झाल्यावर शोक करणे निरर्थक आहे. अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात या विवेकाचा विचार करावा. जेव्हा मनुष्याला हे समजते की आत्मा कधीही मरत नाही, तेव्हा मृत्यूचे भय आणि त्याबद्दलचा शोक मावळतो. हा केवळ तात्त्विक विचार नसून जीवनातील कठीण प्रसंगात स्थिर राहण्यासाठी दिलेला एक मानसिक आधार आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा आपण खूप दुःखी होतो. अशा वेळी 'हे कायमस्वरूपी नाही' असा विचार केल्यास मनाला शांती मिळते. उदाहरणार्थ: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास रडत न बसता, 'पुढच्या वेळी अधिक मेहनत घेईन' असा विचार करणे म्हणजे विवेकाने वागणे होय.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला शोक सोडून विवेकाने वागण्याचा सल्ला देत आहेत, असे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात.