🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे (स्वतःच्या कर्तव्याचे) महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या प्रकृतीनुसार आणि अधिकारानुसार काही कर्तव्ये प्राप्त झालेली असतात. जरी ती कर्तव्ये आचरताना कठीण वाटली किंवा त्यात काही त्रुटी दिसल्या, तरी ती सोडून दुसऱ्याच्या कर्तव्याचा स्वीकार करू नये. स्वधर्माचे पालन करणे हेच मोक्षाचे आणि यशाचे खरे मर्म आहे. परधर्माचे आचरण दिसायला सोपे वाटले तरी ते भयावह असते, म्हणून स्वतःच्या वाट्याला आलेले कर्मच निष्ठेने करावे.

आपल्याला दिलेली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडणे. उदाहरण: एका विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा आला म्हणून तो सोडून देणे चुकीचे आहे; कष्ट झाले तरी त्याने आपले मुख्य कर्तव्य (अभ्यास) पूर्ण केले पाहिजे, कारण तेच त्याच्या प्रकृतीला साजेसे आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन करण्याच्या आवश्यकतेवर भर देतात, मग ते कर्तव्य कितीही कठीण का वाटेना.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात की, बाह्य साधनांनी किंवा द्रव्याने केलेले यज्ञ हे सकाम असू शकतात आणि ते मर्यादित फळ देतात. परंतु ज्ञानयज्ञ हा बुद्धी आणि आत्म्याच्या स्तरावर असतो. सर्व कर्मांची परिप्ती ज्ञानात होते. ज्ञानामुळे अज्ञान नष्ट होते आणि मनुष्याला मोक्ष मिळतो. म्हणूनच ज्ञानी लोकांच्या मते ज्ञानयज्ञ हा सर्वश्रेष्ठ आहे. द्रव्यमय यज्ञात वस्तूंचा त्याग असतो, तर ज्ञानयज्ञात अहंकाराचा आणि अज्ञानाचा त्याग असतो.

केवळ बाह्य कर्मकांड करण्यापेक्षा, आपण जे काम करतो त्यामागचा उद्देश आणि ज्ञान समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, केवळ दान देण्यापेक्षा, ते दान कोणाला आणि का द्यावे याचे ज्ञान असणे अधिक श्रेष्ठ आहे.

आत्मसाक्षात्काराच्या मार्गावर द्रव्यमय यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञाचे श्रेष्ठत्व संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व लक्षात घेता शोक करणे व्यर्थ आहे. अर्जुन मोहवश होऊन आपल्या स्वकीयांच्या मृत्यूच्या कल्पनेने व्याकुळ झाला होता. महाराज म्हणतात की, विवेकाचा आधार न घेता केवळ भावनेच्या भरात दुःख करणे हे एका ज्ञानी योद्ध्याला शोभत नाही. सत्याचा विचार न करता केलेले दुःख हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, म्हणून अर्जुनाने हा शोक सोडून दिला पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा रडत न बसता शांतपणे परिस्थितीचा विचार करावा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तर रडण्यापेक्षा, आपल्या अभ्यासात कुठे कमतरता राहिली याचा विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे हाच खरा विवेक आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की आत्म्याच्या अमरत्वाचा विचार करता, देहासाठी शोक करणे अयोग्य आहे.