🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, मोक्षप्राप्तीसाठी ज्ञानमार्ग (संन्यास) आणि कर्ममार्ग (कर्मयोग) हे दोन्ही सारखेच समर्थ आहेत. तथापि, सामान्य माणसासाठी कर्माचा पूर्ण त्याग करणे कठीण असते. कर्मात राहूनही अलिप्त राहणे, म्हणजेच कर्मयोग, हा मार्ग अधिक सुलभ आणि व्यावहारिक आहे. संन्यासामध्ये मनाचा निग्रह करणे कठीण असते, तर कर्मयोगात कर्माद्वारेच चित्तशुद्धी होऊन मोक्ष मिळवणे सोपे जाते, म्हणून कर्मयोगाला 'विशेष' किंवा श्रेष्ठ म्हटले आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात जबाबदाऱ्यांपासून पळून जाण्यापेक्षा (संन्यास), त्या जबाबदाऱ्या फळाची अपेक्षा न ठेवता प्रामाणिकपणे पार पाडणे (कर्मयोग) जास्त महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कर्मचाऱ्याने केवळ पगारासाठी काम न करता आपले काम हीच सेवा मानून केल्यास त्याला मानसिक शांती मिळते.

अर्जुन संभ्रमात असताना श्रीकृष्ण त्याला संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील तुलना करून कोणता मार्ग अधिक योग्य आहे ते सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अलिप्ततेचा (Detachment) सिद्धांत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये अवश्य करावीत, परंतु ती करताना आपण स्वतः त्या कर्माचे कर्ते आहोत असा अहंकार बाळगू नये. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यातच जन्मते आणि पाण्यातच राहते, तरीही पाण्याचा एक थेंबही त्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला भिजवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्मे करतो, पण कर्माच्या फळापासून किंवा बंधनापासून तो मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण आपले सर्वोत्तम योगदान द्यावे, पण निकालाची अति चिंता करू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रकल्पात काम करताना यश मिळाले किंवा अपयश, दोन्ही परिस्थितीत मनाचे संतुलन राखणे म्हणजे कमळाच्या पानासारखे अलिप्त राहणे होय.

ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात न अडकता कर्म कसे करतो, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कमळाच्या पानाचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. असा पुरुष जो स्वभावतःच इंद्रियांच्या विषयांनी (जसे की मोह, माया) विचलित होत नाही. त्याच्या अंतःकरणात 'मी' आणि 'दुसरा' असा भेदभाव उरत नाही. त्याला सर्व चराचर सृष्टीमध्ये एकाच ईश्वराचे रूप दिसते, त्यामुळे त्याच्या मनात द्वैतबुद्धीचा लवलेशही नसतो. ही स्थिती पूर्ण वैराग्य आणि ज्ञानाची आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांशी वागतो, तेव्हा जात, धर्म किंवा श्रीमंती-गरीबी असा भेदभाव न करता सर्वांना समान मानणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक आचरण आहे. उदाहरणार्थ, शाळेत सर्व मित्रांना सारखीच मदत करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे अशा व्यक्तीची लक्षणे सांगत आहेत जिने मानसिक संतुलन प्राप्त केले आहे आणि जिला सर्वत्र एकता दिसते.