🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग न करता कर्माच्या फळाचा त्याग करावा. जेव्हा एखादी व्यक्ती 'मी हे कर्म करतोय' हा अहंकार आणि 'मला याचे फळ मिळावे' ही आसक्ती सोडून देते, तेव्हा ती व्यक्ती 'नि:संग' होते. अशा प्रकारे केलेले कर्म हे बंधनास कारणीभूत न ठरता मोक्षाचे साधन बनते. 'अव्यंगु परम पुरुषु' म्हणजे ज्याच्यात कोणताही दोष नाही असा तो परमात्मा. नि:स्वार्थ बुद्धीने कर्तव्य पार पाडणे हाच परमेश्वरापर्यंत पोहोचण्याचा खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत पहिला नंबरच हवा' या दडपणाखाली न राहता, 'मला हा विषय उत्तम प्रकारे समजून घ्यायचा आहे' या भावनेने अभ्यास करणे म्हणजे फळाची आसक्ती सोडून कर्म करणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला अनासक्त राहून कर्म करण्याचे महत्त्व आणि त्यातून मिळणारी ईश्वरप्राप्ती समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना मेरु पर्वताचे उदाहरण देतात. प्रलयकाळात जेव्हा सृष्टीचा नाश होतो, तेव्हा अत्यंत वेगवान आणि विनाशकारी वारे वाहतात. पण इतका मोठा वारा असूनही तो अचल अशा मेरु पर्वताला यत्किंचितही हलवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर झाली आहे, त्याला संसारातील सुखाचे प्रसंग किंवा दुःखाचे डोंगर विचलित करू शकत नाहीत. तो दोन्ही स्थितीत समान आणि शांत राहतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मोठे यश मिळते किंवा मोठे संकट येते, तेव्हा आपण डगमगून न जाता शांत राहिले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता किंवा खूप जास्त गुण मिळाले तरी हवेत न जाता पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना मेरु पर्वताचे उदाहरण देऊन त्याची अढळता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सामाजिक नेतृत्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्यांना 'समर्थ' किंवा श्रेष्ठ मानले जाते, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य लोकांचे लक्ष असते. सामान्य माणसाला धर्माचे किंवा तत्त्वज्ञानाचे सूक्ष्म ज्ञान नसते, त्यामुळे तो पुस्तकांपेक्षा जिवंत आदर्शांकडे पाहून शिकतो. जर एखादा ज्ञानी किंवा अधिकारवाणी असलेला पुरुष चुकीचे वागला, तर समाजही भरकटू शकतो. म्हणून, लोकसंग्रहासाठी (समाजाच्या कल्याणासाठी) श्रेष्ठ व्यक्तीने अत्यंत जबाबदारीने आणि शिस्तीने वागणे आवश्यक आहे.

आपल्या घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक जसे वागतात, तसेच मुले शिकतात. जर आपण स्वतः शिस्त पाळली, तर आपल्या हाताखालील लोकही शिस्त पाळतील. उदाहरण: जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतील.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर कसा प्रभाव पडतो आणि आदर्श घालून देणे का महत्त्वाचे आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.