🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष देहाने कर्मे करत असतानाही त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त बुद्धीने केलेले कर्म फळ देण्यास किंवा बंधनास कारणीभूत ठरत नाही. त्याची सर्व शारीरिक हालचाल ही केवळ लोकसंग्रहासाठी असते, पण ती कर्माच्या श्रेणीत येत नाही कारण त्यात आसक्ती नसते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना केवळ गुणांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास त्यांना अभ्यासाचा कंटाळा येत नाही.

आत्मज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला कशी बाधत नाहीत, याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला स्वधर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, जे कर्म आपल्या प्रकृतीला साजेसे आहे आणि जे करताना विनाकारण ओझे वाटत नाही, तेच आपले खरे कर्तव्य होय. जेव्हा माणूस आपल्या स्वभावानुसार विहित कर्म करतो, तेव्हा त्याला थकवा किंवा मानसिक ताण जाणवत नाही. असे सहज कर्म करणे म्हणजेच स्वधर्माचे पालन करणे होय, जे मोक्षप्राप्तीसाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात, एखाद्या व्यक्तीने आपल्या अंगभूत कौशल्यानुसार आणि आवडीनुसार क्षेत्र निवडून काम केले, तर ते काम त्याला ओझे न वाटता आनंदाने पूर्ण करता येते. उदाहरणार्थ, शिक्षकाने मनापासून शिकवणे हा त्याचा स्वधर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला त्याचे नैसर्गिक कर्तव्य (स्वधर्म) ओझे न मानता पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्माचा त्याग (संन्यास) आणि निष्काम कर्म (योग) हे दोन्ही मार्ग मुळात एकच आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच नाण्याच्या दोन बाजू असतात, तद्वतच हे दोन्ही मार्ग एकाच परम सत्याकडे नेतात. सामान्यतः लोकांना वाटते की संन्यास म्हणजे सर्व सोडून देणे आणि योग म्हणजे कर्म करणे, म्हणून ते भिन्न आहेत. परंतु, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला समजते की दोन्हीचे अंतिम फळ 'मोक्ष' हेच आहे. केवळ ज्यांच्याकडे ज्ञानाचा अभाव आहे, त्यांनाच या दोन मार्गांत द्वैत किंवा फरक जाणवतो.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम करताना ते 'माझे कर्तव्य' म्हणून केले (योग) किंवा 'मी कर्ता नाही' या भावनेने केले (संन्यास), तर दोन्हीचे परिणाम सारखेच असतात. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ईश्वराची सेवा म्हणून करणे हा योग आहे आणि त्यात गुंतून न पडणे हा संन्यास आहे.

श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या माध्यमातून) स्पष्ट करतात की संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील भेद वरवरचा असून तो केवळ अज्ञानी लोकांनाच दिसतो.