🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'ब्राह्मी स्थिती' प्राप्त करण्याचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत माणसाला आपल्या शरीराचा अभिमान असतो, तोपर्यंत त्याला आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. जेव्हा साधक 'देहभाव' (मी केवळ शरीर आहे ही भावना) त्यागून देहापलीकडे असलेल्या आत्मतत्त्वाचा विचार करतो, तेव्हाच तो संशयरहित होऊन परब्रह्माशी एकरूप होतो. ही अवस्था म्हणजे सर्व दुःखांचा अंत आणि शाश्वत आनंदाची प्राप्ती होय.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा आपल्या रूपाचा किंवा शरीराचा खूप गर्व करतो. हा गर्व किंवा अहंकार सोडल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी 'हे शरीर नश्वर आहे पण माझा आत्मा अविनाशी आहे' असा विचार केल्यास भीती कमी होते.

दुसऱ्या अध्यायाच्या शेवटी स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज ब्राह्मी स्थितीचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जो मनुष्य अत्यंत व्यस्त असतानाही (कर्माच्या लोटीत) स्वतःचे मानसिक संतुलन ढळू देत नाही आणि जो कर्मे सोडून शांत बसलेला असतानाही ज्याच्या मनात कर्माचे विचार किंवा वासना निर्माण होत नाहीत, तोच खरा योगी आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे केवळ शरीर शांत ठेवणे नव्हे, तर मनातील कर्माची ओढ संपवणे होय. असा पुरुष कर्माच्या बंधनातून मुक्त असतो.

एखाद्या मोठ्या प्रकल्पावर काम करताना खूप ताण असूनही शांत राहणे आणि काम संपल्यावर त्याबद्दल विचार करत न बसणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनातून मुक्त झालेल्या पुरुषाची लक्षणे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या प्रसन्नतेचे महत्त्व सांगतात. जेव्हा माणसाचे मन आत्मस्वरूपाच्या आनंदाने किंवा ईश्वरी कृपेने प्रसन्न होते, तेव्हा जगातील सर्व दुःखे नाहीशी होतात. गंगेचा प्रवाह जसा विशाल आणि पवित्र असतो, त्यात मिळणारे गढूळ ओढेही गंगेसारखेच पवित्र होतात. त्याचप्रमाणे, प्रसन्न चित्त सर्व कष्टांना आणि दुःखांना आपल्यात सामावून घेऊन त्यांना आनंदाचे रूप देते. ही प्रसन्नता म्हणजे केवळ बाह्य सुख नव्हे, तर अंतरीची शांती आहे जी सर्व द्वैत आणि क्लेश मिटवून टाकते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण संकटात असतो, तेव्हा मन शांत आणि प्रसन्न ठेवण्याचा प्रयत्न केल्यास दुःखाची तीव्रता कमी होते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता 'पुढच्या वेळी नक्की जमेल' असा सकारात्मक विचार (प्रसन्नता) ठेवल्यास निराशेचे दुःख दूर होते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, मनाची प्रसन्नता प्राप्त झाल्यावर दुःखाचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.