🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गणेशाचे वर्णन 'शब्दब्रह्म' म्हणून करतात. गणपती हा केवळ देव नसून तो बुद्धी आणि विद्येचा उगम आहे. जगातील सर्व भाषा, शास्त्रे आणि चौसष्ट कलांचा उगम गणेशापासून होतो. जसे माहेर हे मुलीसाठी अत्यंत सुरक्षित आणि हक्काचे ठिकाण असते, तसेच सर्व कलांसाठी गणेश हे हक्काचे स्थान आहे. तो आपल्या बुद्धीला प्रकाशित करतो, ज्यामुळे आपल्याला कठीण विषय समजण्यास मदत होते. हा गणेश म्हणजे केवळ मूर्ती नसून तो आत्मप्रकाशाचे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपण नवीन काही शिकतो किंवा लिहितो, तेव्हा आपल्या विचारांमध्ये स्पष्टता येण्यासाठी गणेशाचे (बुद्धीचे) स्मरण करावे. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी किंवा एखादी कला सादर करण्यापूर्वी मन एकाग्र करण्यासाठी या ओवीचा अर्थ लक्षात घ्यावा.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज श्रीगणेशाची स्तुती करत आहेत. गणेश हा बुद्धीची देवता आणि सर्व कलांचे उगमस्थान आहे, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अनंतत्व स्पष्ट करतात. आत्मा हा अनादी आहे, म्हणजे त्याला सुरुवात नाही, आणि त्याला मध्यही नाही. तो 'स्वयंसिद्ध' आहे, म्हणजे त्याच्या अस्तित्वासाठी दुसऱ्या कोणत्याही पुराव्याची किंवा कारणाची गरज नाही. तो 'अपारित' म्हणजे मोजता न येणारा आहे. मानवी बुद्धी किंवा इंद्रिये ज्या गोष्टी मोजू शकतात, त्या मर्यादित असतात, पण आत्मा हा सर्व मर्यादांच्या पलीकडे असल्याने त्याचे 'माप' काढणे कोणालाही शक्य नाही. हे आत्मतत्व सर्वव्यापी आणि अविनाशी आहे.

जेव्हा आपण स्वतःला शरीराच्या किंवा बुद्धीच्या मर्यादांमध्ये अडकलेले समजतो, तेव्हा या ओवीचा विचार करावा. आपली खरी ओळख (आत्मा) ही अमर्याद आहे, हे समजल्यास आत्मविश्वास वाढतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी ते तुमच्या आत्म्याचे मोजमाप नाही, कारण तुमचे स्वरूप त्यापेक्षा खूप मोठे आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेले आत्म्याचे अमर्याद आणि मोजता न येणारे स्वरूप ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराच्या किंवा खोल ध्यानाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. जेव्हा साधक योगाभ्यासाने अंतर्मुख होतो, तेव्हा बाह्य जगातील विषय (शब्द, स्पर्श, रूप इ.) त्याच्यासाठी उरत नाहीत. इंद्रियांचे व्यापार पूर्णपणे थांबतात. अशा वेळी मन बाहेर न भटकता स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर होते. हे 'स्वये स्वयंप्रकाश' होणे आहे, जिथे मन स्वतःच स्वतःचा आरसा बनते आणि आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण खूप गोंधळलेले असतो, तेव्हा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केल्यास मनाला शांती मिळते. उदाहरण: अभ्यासाला बसण्यापूर्वी ५ मिनिटे डोळे मिटून शांत बसल्याने एकाग्रता वाढते.

ज्ञानेश्वर महाराज ध्यानाच्या अशा स्थितीचे वर्णन करत आहेत जिथे मन बाह्य जगापासून विलग होऊन आत्मस्वरूपात विलीन होते.