🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अलिप्ततेचा (Detachment) सिद्धांत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये अवश्य करावीत, परंतु ती करताना आपण स्वतः त्या कर्माचे कर्ते आहोत असा अहंकार बाळगू नये. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यातच जन्मते आणि पाण्यातच राहते, तरीही पाण्याचा एक थेंबही त्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला भिजवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्मे करतो, पण कर्माच्या फळापासून किंवा बंधनापासून तो मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण आपले सर्वोत्तम योगदान द्यावे, पण निकालाची अति चिंता करू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रकल्पात काम करताना यश मिळाले किंवा अपयश, दोन्ही परिस्थितीत मनाचे संतुलन राखणे म्हणजे कमळाच्या पानासारखे अलिप्त राहणे होय.

ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात न अडकता कर्म कसे करतो, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कमळाच्या पानाचे उदाहरण देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे अर्जुनाला समत्व बुद्धीचा उपदेश करत आहेत. ते सांगतात की, मनुष्याने जीवनातील द्वंद्वांकडे (सुख-दुःख, जय-पराजय) तटस्थपणे पाहिले पाहिजे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ आपले कर्तव्य म्हणून कर्म करतो, तेव्हा त्या कर्माचे चांगले किंवा वाईट परिणाम आपल्याला बाधत नाहीत. ही 'निष्काम कर्मयोगाची' पहिली पायरी आहे. मनाची स्थिती स्थिर ठेवून केलेले कर्म हे बंधनाला कारणीभूत ठरत नाही, तर ते मुक्तीचा मार्ग सुकर करते.

दैनंदिन जीवनात, परीक्षेत यश मिळो किंवा अपयश, आपण आपला अभ्यास प्रामाणिकपणे करणे हे आपले कर्तव्य आहे, असे मानून चालल्यास मानसिक ताण कमी होतो आणि आपण अधिक चांगल्या प्रकारे कार्य करू शकतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्तव्याचे पालन करताना सुख-दुःखाकडे दुर्लक्ष करून समत्व बुद्धीने वागण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्राच्या रणांगणाचे वर्णन करत आहेत. कुरुक्षेत्राला 'धर्मक्षेत्र' म्हटले गेले आहे, कारण तेथे केवळ युद्धच होणार नव्हते, तर धर्माचा विजय आणि अधर्माचा पराभव ठरणार होता. येथे 'उभय दळ' म्हणजे पांडवांचे आणि कौरवांचे सैन्य समोरासमोर उभे ठाकले आहे. ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्राला युद्धाच्या परिस्थितीची माहिती देताना या पवित्र भूमीचा उल्लेख करतो, जिथे सत्याची आणि असत्याची लढाई होणार आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर चांगले आणि वाईट असे दोन पर्याय असतात, तेव्हा आपले मन हे 'कुरुक्षेत्र' बनते. अशा वेळी आपण नेहमी सत्याची आणि धर्माची बाजू निवडली पाहिजे. उदाहरणार्थ, खेळताना आपली चूक मान्य करणे हा धर्माचा मार्ग आहे.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्राच्या पवित्र भूमीवर दोन्ही सैन्ये कशी एकत्र जमली आहेत, याचे वर्णन सांगत आहे.