🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्माचा त्याग (संन्यास) आणि निष्काम कर्म (योग) हे दोन्ही मार्ग मुळात एकच आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच नाण्याच्या दोन बाजू असतात, तद्वतच हे दोन्ही मार्ग एकाच परम सत्याकडे नेतात. सामान्यतः लोकांना वाटते की संन्यास म्हणजे सर्व सोडून देणे आणि योग म्हणजे कर्म करणे, म्हणून ते भिन्न आहेत. परंतु, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला समजते की दोन्हीचे अंतिम फळ 'मोक्ष' हेच आहे. केवळ ज्यांच्याकडे ज्ञानाचा अभाव आहे, त्यांनाच या दोन मार्गांत द्वैत किंवा फरक जाणवतो.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम करताना ते 'माझे कर्तव्य' म्हणून केले (योग) किंवा 'मी कर्ता नाही' या भावनेने केले (संन्यास), तर दोन्हीचे परिणाम सारखेच असतात. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ईश्वराची सेवा म्हणून करणे हा योग आहे आणि त्यात गुंतून न पडणे हा संन्यास आहे.

श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या माध्यमातून) स्पष्ट करतात की संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील भेद वरवरचा असून तो केवळ अज्ञानी लोकांनाच दिसतो.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधकाला सावध करतात. ते सांगतात की, इंद्रियांच्या विषयांचे (भोगवस्तूंचे) केवळ चिंतन केल्यानेही त्यांच्याबद्दल मनात ओढ निर्माण होते. ही आसक्तीच सर्व दुःखांचे आणि विनाशाचे मूळ आहे. जेव्हा आपण एखाद्या विषयाचा सतत विचार करतो, तेव्हा त्याबद्दलची इच्छा बळावते. जर ती इच्छा पूर्ण झाली नाही, तर क्रोध निर्माण होतो आणि तिथूनच माणसाच्या अध:पाताला सुरुवात होते. म्हणून बुद्धी स्थिर ठेवण्यासाठी विषयांच्या मोहापासून दूर राहणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या बाबतीत, आपण जर सतत त्याचा विचार केला तर आपल्याला त्याची सवय (आसक्ती) लागते. ही आसक्ती आपल्या वेळेचा अपव्यय करते आणि कामात अडथळा आणते. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा मिळवणे गरजेचे आहे.

इंद्रियविषयांच्या चिंतनामुळे माणसाचा अध:पात कसा होतो, हे स्पष्ट करताना माउली हा उपदेश करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, एकदा का मनुष्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचे ज्ञान झाले की, अज्ञानामुळे निर्माण झालेला मोह पूर्णपणे नष्ट होतो. ज्याप्रमाणे सूर्योदय झाल्यावर अंधाराचा लवलेशही उरत नाही, त्याप्रमाणे शुद्ध ज्ञानाच्या प्रकाशात संभ्रम टिकू शकत नाही. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी जो मोह झाला होता, तो केवळ अज्ञानामुळे होता, आणि हे ज्ञान तो मोह मुळासकट उपटून टाकेल असे आश्वासन येथे दिले आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचे पूर्ण आणि सत्य ज्ञान मिळवतो, तेव्हा त्याबद्दलची भीती आणि गोंधळ दूर होतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास पूर्ण झाला की मनातील भीती निघून जाते आणि आत्मविश्वास येतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण करत आहेत की ज्ञानाने मोह कसा नष्ट होतो.