🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ कर्म करणे महत्त्वाचे नाही, तर कर्माच्या माध्यमातून 'अकर्म' स्थिती गाठणे महत्त्वाचे आहे. जेव्हा मनुष्य फळाची आशा न धरता आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बाधत नाही. यालाच 'अकर्मता' म्हणतात. हे साध्य करून देणारे जे ज्ञान आहे, तेच सर्वश्रेष्ठ आहे. कर्माचा त्याग न करता कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे हेच खरे ज्ञान आहे. कर्माच्या द्वारेच कर्माचा नाश करण्याची ही युक्ती ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' यापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम प्रकारे करेन' असा विचार करणे म्हणजे कर्मात अकर्मता आणणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ विजयासाठी न खेळता खेळाचा आनंद घेण्यासाठी खेळणे हे श्रेष्ठ ज्ञान आहे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म आणि ज्ञान यांचा संबंध स्पष्ट करत आहेत, जिथे ज्ञान कर्माला बंधनातून मुक्त करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाच्या मार्गावर इंद्रियनिग्रह हा अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून बाजूला काढून स्वतःच्या नियंत्रणात ठेवतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते. असा संयमी पुरुषच 'स्थितप्रज्ञ' या अवस्थेला पोहोचण्यास योग्य असतो. केवळ बाह्य त्याग महत्त्वाचा नसून, मनातून इंद्रियांवर ताबा मिळवणे येथे अभिप्रेत आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. यामुळे एकाग्रता वाढून यश मिळते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व आणि त्याची फळे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडताना फळाची आशा धरू नये. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाची चिंता सोडून देतो, तेव्हाच ते कर्म खऱ्या अर्थाने 'उत्तम' होते. कर्माचे बंधन टाळण्यासाठी कर्म सोडण्याची गरज नाही, तर कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे आवश्यक आहे. हेच निष्काम कर्मयोग होय.

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) सतत चिंता करण्याऐवजी, केवळ अभ्यासावर (कर्मावर) लक्ष केंद्रित करून तो उत्तम प्रकारे पूर्ण करावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्म पालनाचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.