🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' लक्षणांचा समारोप करताना सांगतात की, जोपर्यंत मानवी अंतःकरणात भौतिक विषयांची अभिलाषा असते, तोपर्यंत बुद्धी स्थिर होऊ शकत नाही. विषयांना येथे 'विख' (विष) म्हटले आहे, कारण ते आत्मिक शांतीचा नाश करतात. ज्या साधकाने जाणीवपूर्वक या मानसिक आसक्तीचा त्याग केला आहे, त्याचेच चित्त परमात्मस्वरूपात अढळ राहते. ही स्थिरता केवळ बाह्य नसून ती अंतर्मनातून आलेली असते.

दैनंदिन जीवनात मन एकाग्र करण्यासाठी अनावश्यक इच्छांवर नियंत्रण मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचा विचार बाजूला सारून केवळ पुस्तकावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'विषय त्याग' करून बुद्धी स्थिर करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, ज्याचे मन विषयांतून मुक्त झाले आहे त्याची बुद्धी कशी स्थिर असते, हे ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या स्वधर्मानुसार प्राप्त झालेली विहित कर्मे अत्यंत निष्ठेने आणि एकाग्र चित्ताने केली पाहिजेत. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर उलट ते आपल्याला मोक्षाच्या (परम पुरुषार्थाच्या) मार्गावर घेऊन जाते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाकडे आपले कर्तव्य म्हणून पहावे. परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा, दररोजचा अभ्यास मनापासून केल्यास यश नक्कीच मिळते.

परम पुरुषार्थ प्राप्त करण्यासाठी विहित कर्मांचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे चंद्राचा प्रकाश नैसर्गिकरित्या शीतल असतो आणि तो सर्वांना सारखीच शांती देतो, तसाच हा ज्ञानी पुरुष असतो. त्याच्या मनात स्वतःसाठी कोणतीही भौतिक इच्छा उरलेली नसते कारण तो आत्मस्वरूपात पूर्णपणे तृप्त झालेला असतो. त्याला कशाचीही कमतरता भासत नाही, म्हणून तो 'पूर्णकाम' असतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांकडून अपेक्षा करणे थांबवतो, तेव्हा आपल्याला खरी शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना बदल्यात काहीही न मागणे ही खरी शीतलता आहे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या लक्षणांचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याची तुलना चंद्राशी करत आहेत.