🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, भगवंताने सांगितलेला कर्मयोग किंवा स्वधर्माचे आचरण हे केवळ शारीरिक कर्म नसून ते एक प्रकारचे 'भजन' (भक्ती) आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले विहित कर्तव्य पार पाडते, तेव्हा ते कर्म तिला संसारात अडकवण्याऐवजी मोक्षाकडे नेते. संसाराची माया आणि जन्म-मरणाचे पाश तोडण्यासाठी निष्काम कर्म हाच सर्वोत्तम मार्ग आहे, असा उपदेश येथे दिला आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा कर्मचाऱ्यांनी आपले काम 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने केले, तर त्यांना कामाचा ताण जाणवत नाही आणि ते मानसिकदृष्ट्या मुक्त राहतात. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता मनापासून अभ्यास करणे हेच संसारातील बंधनातून मुक्त होण्याचे सूत्र आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की स्वधर्माचे पालन करणे हेच मोक्षाचे खरे साधन आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, या जगातील सर्व भौतिक गोष्टी अनित्य आहेत. ज्या गोष्टीला सुरुवात (आदि) आहे, तिला अंत असणे हा सृष्टीचा अटळ नियम आहे. हा सृष्टीचा मूळ स्वभावच आहे. त्यामुळे जे नष्ट होणार आहे, त्याबद्दल शोक करणे किंवा दुःख करणे व्यर्थ आहे. ज्ञानी माणसाने हे ओळखून मनाची शांती ढळू देऊ नये.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपले काही नुकसान होते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की कोणतीही गोष्ट कायमस्वरूपी नसते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तर खचून न जाता, तो एक टप्पा संपला असून नवीन संधीची सुरुवात आहे असे मानून पुढे जावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला भौतिक जगाच्या नश्वरतेबद्दल आणि सृष्टीच्या नियमाबद्दल सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अपरिहार्यतेबद्दल सांगतात. ते म्हणतात की, जर कोणी ठरवले की मी सर्व कर्मे सोडून देईन, तर ते प्रत्यक्षात अशक्य आहे. जोपर्यंत जीवात्मा शरीरात वास करतो, तोपर्यंत शरीराच्या नैसर्गिक गरजा आणि हालचाली (जसे की श्वास घेणे, पाहणे, ऐकणे) ही सुद्धा कर्मेच आहेत. देह धारण केल्यावर कर्माचा पूर्ण त्याग करणे तांत्रिकदृष्ट्या अशक्य आहे, कारण देह असणे हीच एक क्रिया आहे.

आपण कितीही आळस केला किंवा 'मी काहीच करणार नाही' असे म्हटले, तरी जगण्यासाठी आपल्याला काही ना काही कृती करावीच लागते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यास करायचे टाळले तरी त्याचे जेवणे, फिरणे किंवा विचार करणे ही कर्मे सुरूच राहतात. म्हणून कर्माचा कंटाळा न करता ती योग्य भावनेने पार पाडावीत.

देहधारी मनुष्याला कर्म टाळणे का अशक्य आहे, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.