🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते अर्जुनाला सांगतात की, मानवी दुःखाचे मूळ कर्मात नसून कर्माच्या फळाविषयी असलेल्या 'वासनेत' (इच्छेत) आहे. वेदांमध्ये अनेक सकाम कर्मे सांगितली आहेत, परंतु आत्मोन्नतीसाठी माणसाने फळाची आशा सोडून कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा धरतो, तेव्हा आपण कर्माच्या बंधनात अडकतो. म्हणून, केवळ ईश्वराची सेवा किंवा आपले कर्तव्य या भावनेने कर्म करावे, असा हा मोलाचा सल्ला आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना 'मला किती पगार मिळेल?' किंवा 'माझा पहिला नंबर येईल का?' या चिंतेत राहण्यापेक्षा, आपले काम पूर्ण निष्ठेने आणि आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ बक्षीस जिंकण्यासाठी न खेळता, खेळाचा आनंद घेण्यासाठी आणि आपले सर्वोत्तम देण्यासाठी खेळावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करण्याचा (निष्काम कर्मयोग) उपदेश करत आहेत, त्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते अर्जुनाला मार्गदर्शन करतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षप्राप्तीचा मार्ग नाही, तर कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे हा खरा मार्ग आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. 'सांडीं वेगीं' या शब्दांतून त्यांनी फळाची आशा सोडण्याची निकड व्यक्त केली आहे. कर्मात गुंतून न पडता ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे, असा हा उपदेश आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्याऐवजी, फक्त मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. फळाची चिंता सोडल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मानसिक ताण कमी होतो.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्माचा त्याग न करता, कर्माच्या फळाचा त्याग कसा करावा हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्यासाची व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ बाह्य त्याग किंवा वस्त्रांतर नव्हे. जेव्हा साधकाचे मन आणि बुद्धी ऐहिक विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे मुक्त होतात आणि आत्मस्वरूपात स्थिर होतात, तेव्हाच त्याला खरे 'संन्यासपण' प्राप्त होते. येथे 'पारखे' होणे म्हणजे मन आणि बुद्धीने बाह्य जगातील द्वैताचा संबंध तोडून आत्मज्ञानात विलीन होणे होय. ही आंतरिक विरक्तीच योगाची खरी सिद्धी आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि मनावर ताबा मिळवून शांत राहणे म्हणजे संन्यासाचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी अभ्यास करताना निकालाच्या चिंतेपेक्षा केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत, जिथे बाह्य वेषापेक्षा आंतरिक अलिप्तता महत्त्वाची आहे.