🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या अंतःकरणावर विजय मिळवला आहे आणि ज्याचे मन बाह्य जगातील क्षणभंगुर सुखांच्या (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) आहारी जात नाही, तो पुरुष केवळ देहधारी मनुष्य नसून तो साक्षात परब्रह्म स्वरूप झाला आहे. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही पाण्याने भिजत नाही, त्याप्रमाणे असा महापुरुष संसारात राहूनही मायेच्या किंवा विकारांच्या स्पर्शापासून पूर्णपणे मुक्त असतो. त्याची बुद्धी स्थिर झालेली असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा इतर मनोरंजनाच्या साधनांच्या आहारी न जाता आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचे पालन करतो. उदाहरणार्थ: परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियाचा मोह टाळून अभ्यासात मग्न राहणे म्हणजे बाह्य विषयांचा विटाळ टाळणे होय.

ब्रह्मस्थिती प्राप्त झालेल्या आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या पुरुषाचे लक्षण ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्म्याचे अविनाशित्व आणि निर्विकारत्व स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, भौतिक जगातील कोणतीही शक्ती आत्म्याला नष्ट करू शकत नाही. शस्त्रे केवळ जड वस्तूंना किंवा शरीराला छेद देऊ शकतात, पण आत्मा हा सूक्ष्म आणि अभेद्य असल्याने त्याला शस्त्रे स्पर्शही करू शकत नाहीत. अग्नी ज्याप्रमाणे लाकूड जाळतो, तसा तो आत्म्याला जाळू शकत नाही कारण आत्मा स्वतःच तेजोरूप आहे. पाणी त्याला भिजवून खराब करू शकत नाही आणि वारा त्याला शोषून घेऊ शकत नाही. थोडक्यात, आत्मा हा निसर्गाच्या पाचही तत्त्वांच्या पलीकडचा आणि शाश्वत आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मृत्यूची किंवा मोठ्या नुकसानीची भीती वाटते, तेव्हा हे ज्ञान आपल्याला धीर देते. उदाहरणार्थ, एखादी प्रिय वस्तू हरवली किंवा शरीराला आजार झाला, तरी आपले मूळ अस्तित्व (आत्मा) सुरक्षित आहे, हे समजल्यास मानसिक शांती मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा मोह दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे अमरत्व आणि तो कसा अविनाशी आहे, हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्राच्या रणांगणाचे वर्णन करत आहेत. कुरुक्षेत्राला 'धर्मक्षेत्र' म्हटले गेले आहे, कारण तेथे केवळ युद्धच होणार नव्हते, तर धर्माचा विजय आणि अधर्माचा पराभव ठरणार होता. येथे 'उभय दळ' म्हणजे पांडवांचे आणि कौरवांचे सैन्य समोरासमोर उभे ठाकले आहे. ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्राला युद्धाच्या परिस्थितीची माहिती देताना या पवित्र भूमीचा उल्लेख करतो, जिथे सत्याची आणि असत्याची लढाई होणार आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर चांगले आणि वाईट असे दोन पर्याय असतात, तेव्हा आपले मन हे 'कुरुक्षेत्र' बनते. अशा वेळी आपण नेहमी सत्याची आणि धर्माची बाजू निवडली पाहिजे. उदाहरणार्थ, खेळताना आपली चूक मान्य करणे हा धर्माचा मार्ग आहे.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्राच्या पवित्र भूमीवर दोन्ही सैन्ये कशी एकत्र जमली आहेत, याचे वर्णन सांगत आहे.