🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अद्वैत सिद्धांताचे मर्म उलगडून दाखवतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे आकाशात कधीकधी आकाशाचाच आभास (उदा. निळेपण किंवा पोकळी) निर्माण होतो आणि तो शेवटी आकाशातच विरून जातो, त्याप्रमाणे या सृष्टीचा जो भास होतो, तो शेवटी आत्मतत्त्वातच विलीन होतो. आत्मा हा स्वयंप्रकाशित आहे. जेव्हा साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याला समजते की जे काही दिसत आहे ते सर्व त्या एकाच आत्मतत्त्वाचे रूप आहे. ज्ञाता, ज्ञेय आणि ज्ञान हे सर्व एकाच चैतन्यात एकरूप होतात.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा बाह्य गोष्टींना स्वतःपासून वेगळे मानतो, ज्यामुळे द्वेष किंवा भीती निर्माण होते. पण जर आपण हे लक्षात घेतले की सर्व सजीव एकाच ईश्वरी शक्तीचा अंश आहेत, तर आपल्यातील भेद संपतील. उदाहरण: समुद्राच्या लाटा समुद्रापेक्षा वेगळ्या नसतात, हे समजणे म्हणजे अद्वैत भाव होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज आकाशाच्या दृष्टांतातून आत्म्याचे अद्वैत आणि स्वयंप्रकाशित स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या त्यागाचे मर्म सांगतात. मनुष्य अनेकदा इंद्रियांच्या विषयांचा (जसे की संपत्ती, सुखसोयी) बाह्यतः त्याग करतो, पण त्याचे मन मात्र त्याच गोष्टींमध्ये गुंतलेले असते. असा बाह्य त्याग फोल ठरतो. जोपर्यंत अंतःकरणात त्या विषयांबद्दलची ओढ पूर्णपणे संपत नाही, तोपर्यंत तो खरा संन्यास नव्हे. खरी विरक्ती ही मनातून उगम पावली पाहिजे. जेव्हा बुद्धीला विषयांचे नश्वरत्व समजते, तेव्हाच अंतरी विरक्ती निर्माण होते आणि मगच बाह्य त्याग सार्थ ठरतो.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासासाठी मोबाईल वापरणे बंद केले, पण त्याचे लक्ष सतत मोबाईलच्या नोटिफिकेशनमध्येच असेल, तर तो खरा त्याग नाही. जेव्हा त्याला अभ्यासाचे महत्त्व समजून मोबाईलची ओढ मनातूनच वाटणार नाही, तेव्हाच तो खरा संयम ठरेल.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप सांगत आहेत, जिथे बाह्य त्यागापेक्षा आंतरिक विरक्तीला अधिक महत्त्व दिले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, ज्ञानमार्ग (सांख्य) आणि निष्काम कर्ममार्ग (योग) हे दिसायला वेगळे असले तरी त्यांचे अंतिम साध्य 'मोक्ष' हे एकच आहे. ज्याप्रमाणे वेगवेगळ्या मार्गांनी गेले तरी प्रवासी एकाच मुक्कामावर पोहोचतात, त्याप्रमाणे ज्ञानी आणि कर्मयोगी एकाच परमानंदाला प्राप्त होतात. जो या दोन्ही मार्गांतील तात्विक एकता ओळखतो, त्याचीच दृष्टी यथार्थ आहे.

आपण ऑफिसमध्ये काम करत असू किंवा मंदिरात ध्यान करत असू, जर दोन्ही गोष्टी निस्वार्थ भावनेने केल्या, तर दोन्हीचे फळ सारखेच मिळते. उदाहरण: प्रामाणिकपणे आपले कर्तव्य पार पाडणे ही सुद्धा ईश्वराची भक्तीच आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांख्ययोग आणि कर्मयोग या दोन्ही मार्गांचे अंतिम साध्य एकच आहे हे समजावून सांगत आहेत.