🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडी-निवडीनुसार कर्म निवडण्यापेक्षा, जे कर्म 'उचित' म्हणजे शास्त्राला धरून आहे आणि जे 'अवसरेंकरूनि' म्हणजे परिस्थितीनुसार आपल्या वाट्याला आले आहे, तेच आपले कर्तव्य मानून करावे. महत्त्वाचे म्हणजे हे कर्म करताना मनात कोणताही 'हेतू' (फळाची आशा) नसावा. जेव्हा आपण निरपेक्ष भावनेने आपले विहित कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर चित्तशुद्धीला कारणीभूत ठरते.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात. अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित' आणि 'प्राप्त' कर्म आहे. परीक्षेत पहिला नंबर येईलच या अट्टाहासापेक्षा (फळाची आशा), ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि आपले कर्तव्य म्हणून अभ्यास करणे म्हणजे 'अहेतुक' कर्म होय.

अर्जुनाला कर्मयोगाचा उपदेश करताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्माचे स्वरूप आणि ते करण्याची पद्धत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या स्वरूपावर प्रकाश टाकतात. ते म्हणतात की, जर एखादी व्यक्ती आत्मज्ञानाशिवाय केवळ शारीरिक किंवा मानसिक स्तरावर कृती करत असेल, तर ती कृती अज्ञानातून निर्माण झालेली असते. परंतु, जेव्हा एखाद्याला कर्माचे मर्म समजते, तेव्हा तो कर्म करत असूनही त्याच्या फळाशी किंवा अहंकाराशी जोडला जात नाही. अशा वेळी त्याचे कर्म 'अकर्म' बनते, म्हणजेच ते त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. ही स्थिती प्राप्त होणे म्हणजेच खरे ज्ञान मिळवणे होय.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ सवयीने किंवा फळाच्या आशेने न करता, त्या कामामागचा उद्देश आणि योग्य पद्धत समजून घेऊन (ज्ञानाने) केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न वाचता विषयाच्या आवडीने वाचणे हे 'ज्ञानयुक्त कर्म' आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मज्ञानासह आणि आत्मज्ञानाशिवाय केलेल्या कर्मांमधील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाने युक्त असलेल्या स्थिर बुद्धीचे (स्थितप्रज्ञतेचे) महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याची बुद्धी परमात्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही भौतिक गोष्टीची उणीव भासत नाही. ही बुद्धी सर्वश्रेष्ठ आहे कारण ती मनुष्याला पूर्णत्वाचा आणि अक्षय आनंदाचा अनुभव करून देते. ज्याप्रमाणे पूर्ण भरलेल्या समुद्राला नद्यांच्या येण्याने फरक पडत नाही, त्याप्रमाणे स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीला जगातील द्वंद्वे विचलित करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात कठीण प्रसंगात किंवा गोंधळलेल्या स्थितीत मन शांत ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल काहीही लागला तरी खचून न जाता किंवा हुरळून न जाता पुढच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धीचे महत्त्व आणि तिची श्रेष्ठता समजावून सांगत आहेत.