🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म पूर्णपणे सोडणे कोणालाही शक्य नाही, परंतु कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाता येते. जसे पाणी ओलांडण्यासाठी नाव आवश्यक असते, पण ध्येय हे तीरावर पोहोचणे असते, नावेवर बसून राहणे नाही. तसेच, विहित कर्मे (स्वधर्म) करत राहिल्याने चित्तशुद्धी होते आणि शेवटी मनुष्य 'नैष्कर्म्य' स्थितीला पोहोचतो. एकदा आत्मज्ञान झाले की कर्माचे ओझे किंवा त्याचे फळ माणसाला चिकटत नाही, म्हणजेच कर्माचा आधार घेऊनच कर्माचा त्याग होतो.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करणे हे एक कर्म आहे. परीक्षेचा निकाल मिळवण्यासाठी (तीर गाठण्यासाठी) अभ्यास (नाव) करणे आवश्यक आहे, पण एकदा ज्ञान प्राप्त झाले की केवळ अभ्यासाच्या ओझ्याखाली न दबून त्या ज्ञानाचा वापर जीवनात करणे महत्त्वाचे आहे. कर्मात अडकून न पडता ध्येयाकडे लक्ष द्यावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचाच उपयोग कसा करावा, हे नावेच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्राच्या आध्यात्मिक महत्त्वाचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्र हे केवळ युद्धाचे मैदान नसून ते एक 'धर्मक्षेत्र' आहे. त्याची पवित्रता इतकी श्रेष्ठ आहे की प्रत्यक्ष देव सुद्धा त्या भूमीवर वास्तव्य करण्यासाठी किंवा तेथील घडामोडी पाहण्यासाठी अहोरात्र (दिवस-रात्र) उपस्थित असतात. हे स्थान ईश्वरी शक्तीने भारलेले आहे असे ज्ञानेश्वर माऊली सुचवतात.

आपण ज्या ठिकाणी राहतो किंवा काम करतो, ते ठिकाण आपल्या चांगल्या कर्माने आणि विचारांनी पवित्र बनवू शकतो. उदाहरणार्थ, जर आपण आपल्या घरात नेहमी नामस्मरण आणि सकारात्मक विचार ठेवले, तर ते घर एखाद्या मंदिरासारखे पवित्र होते आणि तिथे सुख-शांती नांदते.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्राच्या दिव्य पवित्रतेबद्दल सांगत आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मयोगाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक तत्व मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा अधिकारसंपन्न लोक असतात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता एक आदर्श म्हणून पाहत असते. जर एखाद्या समर्थ व्यक्तीने योग्य आणि नीतिमान आचरण केले, तर समाज आपोआपच त्या मार्गावर चालतो. म्हणून, जबाबदार व्यक्तींनी आपले कर्म अत्यंत निष्ठेने आणि सावधगिरीने केले पाहिजे, कारण त्यांच्या वागण्यावरच संपूर्ण समाजाची नैतिक दिशा अवलंबून असते. हे 'लोकसंग्रहाचे' तत्व आहे.

जर घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने आणि सत्याने वागले, तर मुलेही त्यांचेच अनुकरण करून चांगले नागरिक बनतात. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या नेत्याने सार्वजनिक ठिकाणी स्वच्छता पाळली, तर त्याचे अनुयायीही त्याचेच अनुकरण करतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की ज्ञानी आणि समर्थ पुरुषाने आपली कर्तव्ये योग्य प्रकारे का पार पाडली पाहिजेत, कारण समाज त्यांचेच अनुकरण करतो.