🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने किंवा धर्माने नेमून दिलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्यापासून मिळणाऱ्या फळाची कोणतीही हाव किंवा अपेक्षा नसावी. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून केवळ कर्मावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा ते कर्म 'उत्तम' म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाचे होते. हीच खरी कर्मयोगाची साधना आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर (कर्तव्यावर) लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरण: गणिताचा सराव करताना 'मला पैकीच्या पैकी गुण मिळतील का?' असा विचार करण्याऐवजी 'मी हे गणित अचूक कसे सोडवू शकेन?' यावर लक्ष द्यावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनात न अडकता कार्य कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जेव्हा साधकाला आत्मस्वरूपाची प्रचिती (अनुभव) येते, तेव्हा तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो. देहाद्वारे कर्मे घडत असली तरी, 'मी कर्ता नाही' ही जाणीव त्याच्या ठायी स्थिर झालेली असते. ज्याप्रमाणे स्वप्नातून जागे झाल्यावर स्वप्नातील संकटे माणसाला बाधत नाहीत, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुषाला कर्माची फळे किंवा कर्माचे दोष चिकटत नाहीत. ही स्थिती म्हणजे कर्मात असूनही अकर्माची स्थिती अनुभवणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य पार पाडल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पाचे यश मिळाल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ते सर्वांच्या सहकार्याला दिल्यास मन शांत राहते.

आत्मज्ञानी पुरुषाला कर्माचे बंधन का लागत नाही, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्ञानी पुरुषाच्या) अवस्थेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या ऐहिक सुखात आणि इंद्रियांच्या विषयांमध्ये सामान्य लोक मग्न असतात, ते ज्ञानी माणसासाठी विषासारखे निरर्थक असते, म्हणून तो तिथे निद्रिस्त (अलिप्त) असतो. याउलट, ज्या आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानाच्या बाबतीत सामान्य लोक अज्ञानी किंवा झोपलेले असतात, तिथे ज्ञानी पुरुष पूर्णपणे जागृत असतो. थोडक्यात, जगाची दृष्टी जिथे संपते, तिथे ज्ञान्याची दृष्टी सुरू होते.

जेव्हा आपल्या अवतीभवतीचे लोक केवळ अफवा किंवा निरर्थक वादात वेळ घालवत असतात, तेव्हा आपण त्याकडे दुर्लक्ष करून आपल्या ध्येयावर किंवा चांगल्या विचारांवर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक पालन आहे. उदाहरण: परीक्षेत सर्व मुले कॉपी करण्याचा विचार करत असताना, एका प्रामाणिक विद्यार्थ्याने आपल्या अभ्यासावर लक्ष देणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुष सामान्य लोकांपासून वैचारिकदृष्ट्या कसा वेगळा असतो, याचे वर्णन या ओवीत केले आहे.