🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अद्वैत स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हा आत्मा स्वरूपाने अचल आणि अढळ आहे. ज्याप्रमाणे क्षीरसागरात (दुधाच्या समुद्रात) उठणाऱ्या लाटा या मूळ दुधापेक्षा वेगळ्या नसतात, त्या दुधाचेच स्वरूप असतात, त्याचप्रमाणे हा आत्मा परमात्म्यापेक्षा भिन्न नाही. तो स्वरूपाने एकच आहे. आत्म्याला कोणतेही विकार शिवत नाहीत, म्हणून अर्जुनाने शोक करणे थांबवावे असा उपदेश येथे दिला आहे.

आपल्यातील आणि इतरांमधील ईश्वरी अंश एकच आहे हे ओळखून सर्वांशी प्रेमाने वागावे. उदाहरण: संकटात घाबरून न जाता मन शांत ठेवणे, कारण आपला मूळ आत्मा अविनाशी आणि स्थिर आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व, त्याचे अचल स्वरूप आणि परमात्म्याशी असलेले त्याचे ऐक्य समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा संदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वैराचाराने वागू नये. ज्या कर्मामुळे समाजाचे आणि स्वतःचे कल्याण होते, असे 'उचित' कर्म निवडावे. तसेच, आपल्या जीवनाच्या अवस्थेनुसार (ब्रह्मचर्य, गृहस्थ इ.) जे 'विहित' म्हणजे शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य आहे, तेच करावे. फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे, हेच ईश्वरप्राप्तीचे आणि यशस्वी जीवनाचे खरे रहस्य आहे.

दैनंदिन जीवनात, प्रत्येकाने आपली जबाबदारी ओळखून काम केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याचे 'विहित कर्म' अभ्यास करणे हे आहे. खेळाच्या वेळी खेळणे आणि अभ्यासाच्या वेळी अभ्यास करणे म्हणजे 'उचित कर्म' करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगताना, विहित कर्तव्ये पार पाडणे हाच श्रेष्ठ मार्ग असल्याचे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, क्रोधातून निर्माण झालेला मोह स्मृतीचा नाश करतो. स्मृती म्हणजे आपण कोण आहोत आणि आपले कर्तव्य काय आहे याची जाणीव. एकदा का ही जाणीव किंवा स्मृती नष्ट झाली की माणसाचा विवेक (बुद्धी) संपतो. बुद्धीचा नाश होणे म्हणजे जीवनातील प्रकाशाचा अंत होणे होय. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तानंतर दिशाहीन करणारा अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे बुद्धी गेल्यावर मनुष्य स्वतःचा विनाश ओढवून घेतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो, तेव्हा आपण आपल्या मर्यादा विसरतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात एखाद्या प्रिय व्यक्तीला वाईट बोलताना आपण त्यांनी पूर्वी केलेली मदत विसरतो (स्मृती भ्रंश), ज्यामुळे नाते तुटते (बुद्धी नाश). म्हणून कठीण प्रसंगात शांत राहणे महत्त्वाचे आहे.

पतनाच्या क्रमामध्ये, स्मृती भ्रष्ट झाल्यामुळे माणसाच्या विवेकाचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.