🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत घातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या प्रगतीत संशयासारखा दुसरा कोणताही मोठा अडथळा किंवा पाप नाही. ज्याप्रमाणे एखादा मोठा रस्ता थेट विनाशाकडे नेतो, तसाच संशय माणसाला अधःपाताकडे नेतो. संशयामुळे माणसाची बुद्धी विचलित होते, त्याचे ज्ञान निष्फळ ठरते आणि तो ध्येयापासून भरकटतो. आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी मनातील संशय पूर्णपणे नष्ट करणे आवश्यक आहे, कारण संशयी माणसाला ना इहलोक मिळतो ना परलोक.

दैनंदिन जीवनात जर आपण आपल्या ध्येयाबद्दल किंवा स्वतःच्या क्षमतेबद्दल संशय घेतला, तर आपण कधीही यशस्वी होऊ शकत नाही. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला हे जमणारच नाही' असा संशय मनात धरला, तर तो अभ्यास असूनही परीक्षेत अपयशी होऊ शकतो. म्हणून संशय सोडून आत्मविश्वासाने कार्य करावे.

ज्ञानाचे महत्त्व सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या टीकेद्वारे) अर्जुनाला संशयाच्या विघातक स्वरूपाबद्दल सावध करत आहेत, जो आध्यात्मिक आणि ऐहिक प्रगतीत अडथळा ठरतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माची अपरिहार्यता समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, या जगात कोणतीही गोष्ट कर्माशिवाय अस्तित्वात राहू शकत नाही. निसर्गाचा नियमच असा आहे की प्रत्येक सजीव काही ना काही क्रिया करत असतो. जर एखादा मनुष्य म्हणत असेल की मी सर्व कर्मांचा त्याग केला आहे, तर तो केवळ एक भ्रम आहे. कर्माचा त्याग करण्याचा प्रयत्न करणे, हे स्वतःच एक मानसिक कर्म आहे. शरीराच्या नैसर्गिक क्रिया जसे की श्वास घेणे, पाहणे किंवा विचार करणे हे देखील कर्मच आहे. त्यामुळे कर्माचा बाह्यतः त्याग करण्यापेक्षा कर्माचे मर्म समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा जबाबदाऱ्या टाळण्याचा प्रयत्न करतो, पण तसे केल्याने उलट मानसिक ताण वाढतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा करून तो टाळला, तरी त्याचे मन अभ्यासाच्या विचारात किंवा इतर निरर्थक गोष्टींत गुंतलेलेच असते, जे एक प्रकारचे नकारात्मक कर्मच आहे. त्याऐवजी आपले कर्तव्य आनंदाने स्वीकारणे हाच खरा मार्ग आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सांगत आहेत की भौतिक जगात पूर्णपणे कर्मशून्य होणे अशक्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे लक्षण सांगतात. ज्या साधकाने योगाभ्यासाने किंवा ज्ञानाने आपले अंतःकरण (मन आणि बुद्धी) पूर्णपणे ताब्यात ठेवले आहे आणि ज्याने कर्माच्या फळाचा मोह पूर्णपणे त्यागला आहे, असा पुरुष देहधारी असूनही कर्माच्या लेपापासून मुक्त असतो. तो सर्व क्रिया केवळ शरीराच्या पातळीवर होऊ देतो, पण स्वतःचा आत्मा अलिप्त ठेवतो. जसे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, तसाच हा पुरुष संसारात राहूनही कर्माला शिवत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, 'मी हे काम करतोय आणि मला याचे फळ मिळालेच पाहिजे' हा हट्ट सोडल्यास मानसिक ताण कमी होतो. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करावा, निकालाच्या चिंतेत वेळ घालवू नये.

आत्मज्ञानी पुरुष शरीरात राहूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.