🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या लहरीनुसार वागू नये. जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे शास्त्राने 'विहित' (कर्तव्य म्हणून सांगितलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्यापासून मिळणाऱ्या फळाची कोणतीही हाव किंवा आशा नसावी. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून देतो, तेव्हाच आपण ते कर्म 'उत्तम' म्हणजेच पूर्ण कौशल्याने आणि एकाग्रतेने करू शकतो. हेच मोक्षाचे आणि यशाचे खरे साधन आहे.

एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील?' या फळाची चिंता करण्याऐवजी, 'आजचा अभ्यास करणे' हे आपले उचित कर्म समजून ते मनापासून केले पाहिजे. यामुळे अभ्यासाचा दर्जा सुधारतो आणि तणाव कमी होतो.

फळाची अभिलाषा न धरता आपले विहित कर्तव्य कसे पार पाडावे, याबद्दल श्रीकृष्ण अर्जुनाला मार्गदर्शन करत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःहून कर्माची निवड करण्यापेक्षा, परिस्थितीनुसार आणि काळानुसार जे विहित कर्तव्य (उचित कर्म) आपल्या वाट्याला येते, तेच ईश्वरी आज्ञा मानून स्वीकारावे. 'अचुंबित' या शब्दाचा अर्थ असा की, त्या कर्मात कोणतीही त्रुटी न ठेवता, आळस न करता आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता ते पूर्ण निष्ठेने पार पाडावे. हेच सहज कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही रस्त्याने जात असताना कोणाला मदतीची गरज भासली, तर ते तुमचे त्या वेळचे 'प्राप्त कर्म' आहे. ते टाळण्याऐवजी पूर्ण क्षमतेने मदत करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

निष्काम कर्मयोगाचे विवेचन करताना, ज्ञानेश्वर महाराज व्यक्तीने आपली नैसर्गिक कर्तव्ये कशी पार पाडावीत, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे (योग) हे दोन वेगळे मार्ग नसून एकाच सत्याच्या दोन बाजू आहेत. ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला समजते की या दोन्ही मार्गांचे अंतिम ध्येय एकच आहे. मात्र, ज्यांच्याकडे विवेकाचा अभाव आहे किंवा जे अज्ञानी आहेत, त्यांनाच या दोन मार्गांमध्ये फरक किंवा द्वैत जाणवते. खऱ्या अर्थाने संन्यास हा योगातच सामावलेला असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण ते 'फळाची आशा न धरता' केले किंवा 'कर्तव्य' म्हणून केले, तरी दोन्हीमुळे मनाला शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता केवळ कर्तव्य म्हणून करणे हाच खरा योग आणि संन्यास आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील अभेद आणि अज्ञानामुळे निर्माण होणारा भ्रम ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.