🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाच्या मानसिक आणि शारीरिक व्याकुळतेचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. युद्धाच्या प्रसंगी आपल्याच स्वकीयांना समोर पाहून अर्जुनाचा मोह जागृत झाला आहे. या मोहामुळे त्याच्या शरीरावर विपरीत परिणाम होत आहेत. त्याचे गांडीव धनुष्य, जे त्याच्या पराक्रमाचे आणि क्षत्रिय धर्माचे प्रतीक होते, ते त्याच्या हातातून निसटत आहे. तीव्र मानसिक तणावामुळे त्याच्या त्वचेची आग होत आहे आणि त्याचे मन इतके भ्रमित झाले आहे की त्याला स्वतःचे अस्तित्व सावरणे कठीण झाले आहे. हे केवळ शारीरिक थकव्याचे लक्षण नसून, वैचारिक द्वंद्वामुळे निर्माण झालेली 'विषाद' अवस्था आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात खूप घाबरतो किंवा गोंधळून जातो, तेव्हा आपल्याला काय करावे हे सुचत नाही. अशा वेळी शांत राहून विचार करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे उत्तर आठवत नसेल, तर दीर्घ श्वास घेऊन मन स्थिर करावे.

कुरुक्षेत्रावर आपल्या नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर पाहून अर्जुनाला जो मोह झाला, त्यातून निर्माण झालेली त्याची शारीरिक आणि मानसिक अवस्था तो श्रीकृष्णाला सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गणेशाचे वर्णन 'कलांचे अधिष्ठान' म्हणून करतात. ते म्हणतात की, जगातील सर्व ६४ कला आणि विद्यांचे मूळ स्थान गणेशच आहे. 'शब्दब्रह्म' म्हणजे वेद आणि उपनिषदे. या वेदांमधील जे ज्ञान आणि सौंदर्य (भोज) आहे, ते गणेशाच्या कृपेनेच जगासमोर आले आहे. गणेश हा बुद्धीची देवता असल्याने सर्व वैचारिक आणि सृजनात्मक कार्यांचा तो उगम आहे, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.

कोणतेही नवीन कौशल्य किंवा कला शिकताना आपण त्या विषयाच्या मुळाशी जावे आणि नम्रता ठेवावी. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा चित्रकला शिकतो, तेव्हा त्याने केवळ तंत्र न शिकता त्या कलेमागील भाव आणि परंपरेचा आदर करावा.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाची वंदना करत आहेत आणि त्याला सर्व कलांचे आणि वेदांचे उगमस्थान मानत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत विवेकाचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, अर्जुना, तुझ्या समोर असलेली परिस्थिती किंवा तुला वाटणारे दुःख हे कायमस्वरूपी (सत्य) आहे की केवळ तात्पुरता भास (असत्य) आहे, याचा तू शांतपणे विचार कर. ज्याप्रमाणे आपण सोने आणि पितळ यातील फरक पारखून घेतो, त्याचप्रमाणे जीवनात काय शाश्वत आहे आणि काय नाशिवंत आहे हे ओळखून, जे शाश्वत सत्य आहे त्याचाच ध्यास धरावा.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा खूप राग येतो किंवा भीती वाटते, तेव्हा क्षणभर थांबून विचार करावा की ही गोष्ट खरोखर इतकी महत्त्वाची आहे का? विवेकाने विचार केल्यास आपल्याला समजते की राग तात्पुरता आहे, आणि आपण शांत राहून योग्य निर्णय घेऊ शकतो.

भगवद्गीतेतील 'नासतो विद्यते भावो' या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज सत्य आणि असत्य यातील फरक ओळखण्यासाठी विवेकाची गरज स्पष्ट करत आहेत.