🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व आणि अविनाशी स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आत्मा हा त्रिकालाबाधित सत्य आहे. ज्याप्रमाणे एखादी वस्तू नष्ट होऊ शकते, तसा आत्मा नाही. तो 'अज' (ज्याचा जन्म होत नाही) आणि 'अव्यय' (ज्याचा क्षय होत नाही) आहे. जो मनुष्य हे जाणतो की आत्मा नित्य आणि निर्विकार आहे, त्याला हे समजते की आत्मा कोणाला मारू शकत नाही आणि कोणाकडून मारलाही जाऊ शकत नाही. मृत्यू हा केवळ देहाचा होतो, आत्म्याचा नाही.

जेव्हा आपल्याला जीवनात मोठ्या संकटाचा किंवा मृत्यूचा विचार करून भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले मूळ स्वरूप (आत्मा) शाश्वत आहे. उदाहरण: एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या निधनानंतर होणारे दुःख कमी करण्यासाठी 'आत्मा अमर आहे' हा विचार मनाला शांती देतो.

अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्ण त्याला आत्म्याचे नित्य आणि अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत विनाशाची प्रक्रिया स्पष्ट करतात. जेव्हा मनुष्याला क्रोधाचा विकार जडतो, तेव्हा त्याची स्मृती म्हणजे योग्य-अयोग्य निवडण्याची शक्ती नष्ट होते. स्मृती भ्रष्ट झाली की विवेकाचा (बुद्धीचा) प्रकाश मावळतो. ज्याप्रमाणे सूर्य अस्ताला गेल्यावर सृष्टीवर अंधार पसरतो आणि काहीही दिसत नाही, त्याप्रमाणे बुद्धीचा नाश झाल्यावर मनुष्याला स्वतःच्या हिताचा मार्ग दिसत नाही आणि तो अधोगतीला जातो.

दैनंदिन जीवनात रागाच्या भरात आपण अनेकदा चुकीचे निर्णय घेतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या वादात रागामुळे आपण जुने चांगले संबंध विसरतो आणि अपशब्द बोलतो. यामुळे आपली बुद्धी काम करेनाशी होते. म्हणून कठीण प्रसंगात शांत राहून बुद्धी शाबूत ठेवणे आवश्यक आहे.

क्रोधाच्या आहारी गेल्यावर माणसाच्या बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्मातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचाच उपयोग साधन म्हणून केला पाहिजे. ज्याप्रमाणे एखादी व्यक्ती नदी ओलांडण्यासाठी नावेचा उपयोग करते आणि पलीकडे पोहोचल्यावर ती नाव सोडून देते, त्याचप्रमाणे साधकाने फळाची आशा न धरता विहित कर्मे करावीत. अशी निष्काम कर्मे केल्याने चित्त शुद्ध होते आणि शेवटी मनुष्य कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो. कर्माचा त्याग म्हणजे कर्म करणे थांबवणे नव्हे, तर कर्मातील 'कर्तेपणा' आणि 'फळाची आसक्ती' सोडणे होय.

दैनंदिन जीवनात आपले कर्तव्य पार पाडताना ते ओझे न मानता आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ जिंकण्याच्या हव्यासापोटी न खेळता खेळाचा आनंद घेण्यासाठी खेळल्यास, त्याला पराभवाचे दुःख होत नाही आणि तो खेळाच्या बंधनातून मुक्त राहतो.

निष्काम कर्म करून कर्माच्या पलीकडे कसे जावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.