🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जेव्हा एखाद्या साधकाची बुद्धी आत्मज्ञानामध्ये स्थिर होते, तेव्हा त्याच्या हातून होणारी कर्मे ही केवळ शरीराची हालचाल ठरतात. ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पुन्हा रुजत नाही, त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपात विलीन झालेल्या बुद्धीने केलेली कर्मे फळ देत नाहीत. 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नष्ट झाल्यामुळे ती कर्मे त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव न ठेवता काम करणे.

आत्मज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला कशी बाधत नाहीत, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाच्या अत्युच्च अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या मनातील 'मी हे करीन' किंवा 'मला हे हवे' असे संकल्प-विकल्प (कलंक) पूर्णपणे नष्ट होतात. मनाचा जो मूळ स्वभाव आहे—सतत विचार करणे आणि धावणे (मनपण)—तो आत्मस्वरूपात विरघळून जातो. इतकेच नाही तर, ज्या अज्ञानामुळे (अविद्या) आपल्याला हे जग सत्य वाटते, ते अज्ञानही त्या ज्ञानाच्या प्रकाशात स्वतःचे अस्तित्व गमावून बसते. ही अवस्था म्हणजे केवळ आनंदाचा आणि शांततेचा अनुभव होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता करतो, तेव्हा आपले मन शांत होते. उदाहरणार्थ, चित्र काढताना जर चित्रकार चित्रात पूर्णपणे हरवून गेला, तर त्याला स्वतःचे आणि जगाचे भान राहत नाही, हीच एकाग्रता प्रगतीसाठी आवश्यक आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीनंतर मनाची आणि अज्ञानाची जी स्थिती होते, त्याचे वर्णन करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मोह किंवा भीतीपोटी आपल्या विहित कर्माचा त्याग करणे चुकीचे आहे. 'झकविजे' म्हणजे भ्रमिष्ट होणे किंवा गोंधळणे. अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी गोंधळला होता, त्याला वाटत होते की युद्ध करणे पाप आहे. परंतु माऊली सांगतात की, स्वधर्माप्रमाणे आलेले कर्म हे ईश्वरी आज्ञा मानून पार पाडले पाहिजे. कर्माचा त्याग केल्याने नव्हे, तर फळाची आशा सोडून कर्म केल्यानेच मनुष्याची प्रगती होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादे काम कठीण वाटते, तेव्हा ते सोडून न देता पूर्ण करणे हेच आपले कर्तव्य आहे. उदाहरण: अभ्यासाचा कंटाळा आला तरी विद्यार्थ्यांनी आपले ध्येय गाठण्यासाठी नियमित अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह सोडून युद्धाचे (कर्तव्याचे) पालन करण्यास सांगत आहेत.