सोमवार, 22 जून 2026
आज

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 248

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

म्हणोनि अर्जुना तूं पाहीं । या चैतन्यासी कांहीं । नाश होणें नाहीं । कल्पांतींही ॥

"Therefore, O Arjuna, behold! This Consciousness knows no destruction, even at the end of an aeon."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
चैतन्यासी Noun
Chaitanyasi
आत्म्याला किंवा चैतन्याला
To the consciousness or soul
नाश Noun
Nash
विनाश किंवा शेवट
Destruction or end
कल्पांतींही Adverb
Kalpantihi
युगाच्या शेवटी सुद्धा
Even at the end of an aeon
पाहीं Verb
Pahi
पहा किंवा लक्षात घे
See or observe

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू हे लक्षात घे की, या आत्मतत्त्वाचा (चैतन्याचा) जगाचा अंत झाला तरी कधीही नाश होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, शरीर हे जरी नश्वर असले तरी त्यामध्ये वास करणारे चैतन्य किंवा आत्मा हा अविनाशी आहे. सृष्टीचा प्रलय झाला किंवा काळाचा अंत झाला (कल्पांत), तरी या चैतन्याला मरण नाही. आत्मा हा शस्त्रानी छेदला जात नाही किंवा अग्नीने जळत नाही. त्यामुळे शरीराच्या मृत्यूचा शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, कारण मूळ तत्त्व कधीच संपत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या मृत्यूमुळे किंवा मोठ्या नुकसानामुळे खचून जातो, तेव्हा हे तत्त्व आपल्याला धीर देते. उदाहरण: जसे जुने कपडे फाटले तरी माणूस संपत नाही, तसे शरीर संपले तरी अस्तित्व संपत नाही, हा विचार मनाला शांती देतो.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याच्या अविनाशी स्वरूपाबद्दल सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 3

तरी अर्जुना हे नवल पाहे । जे कर्मेविण काही न राहे । आणि कर्मत्यागाचेनि मिषे होये । कर्मचि अधिक ॥ ३ ॥

"Therefore, Arjuna, see this wonder, that nothing remains without action; and on the pretext of renouncing action, more action is actually performed."

नवल Noun
Naval
आश्चर्य
Wonder or Surprise
कर्मेविण Adverb
Karmevin
कर्माशिवाय
Without action
राहे Verb
Rahe
राहते
Remains
मिषे Noun
Mishe
निमित्ताने किंवा बहाण्याने
On the pretext of
अधिक Adjective
Adhik
जास्त
More

💡 अर्थ

अर्जुना, हे एक आश्चर्य बघ की, कर्माशिवाय काहीही राहू शकत नाही. उलट, कर्माचा त्याग करण्याच्या बहाण्याने अधिकच कर्मे घडत असतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माची अपरिहार्यता समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, या जगात कोणतीही गोष्ट कर्माशिवाय अस्तित्वात राहू शकत नाही. निसर्गाचा नियमच असा आहे की प्रत्येक सजीव काही ना काही क्रिया करत असतो. जर एखादा मनुष्य म्हणत असेल की मी सर्व कर्मांचा त्याग केला आहे, तर तो केवळ एक भ्रम आहे. कर्माचा त्याग करण्याचा प्रयत्न करणे, हे स्वतःच एक मानसिक कर्म आहे. शरीराच्या नैसर्गिक क्रिया जसे की श्वास घेणे, पाहणे किंवा विचार करणे हे देखील कर्मच आहे. त्यामुळे कर्माचा बाह्यतः त्याग करण्यापेक्षा कर्माचे मर्म समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा जबाबदाऱ्या टाळण्याचा प्रयत्न करतो, पण तसे केल्याने उलट मानसिक ताण वाढतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा करून तो टाळला, तरी त्याचे मन अभ्यासाच्या विचारात किंवा इतर निरर्थक गोष्टींत गुंतलेलेच असते, जे एक प्रकारचे नकारात्मक कर्मच आहे. त्याऐवजी आपले कर्तव्य आनंदाने स्वीकारणे हाच खरा मार्ग आहे.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सांगत आहेत की भौतिक जगात पूर्णपणे कर्मशून्य होणे अशक्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 122

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां जे सधर्म । तेंचि करीं तूं परम । मन लावूनि ॥ १२२ ॥

"Therefore, perform that duty which is appropriate and righteous, with full concentration."

उचित Adjective
uchit
योग्य किंवा न्याय्य
appropriate or proper
कर्म Noun
karma
कार्य किंवा कर्तव्य
action or duty
आचरतां Verb
ācharatāṃ
वागताना किंवा कृती करताना
while practicing or performing
सधर्म Noun
sadharma
स्वधर्म किंवा कर्तव्याचे पालन
righteous duty
परम Adjective
parama
श्रेष्ठ किंवा उत्तम प्रकारे
supreme or excellently
मन लावूनि Adverb
mana lāvūni
एकाग्रतेने
with concentration

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य काम आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याला धरून आहे, तेच तू मनापासून आणि उत्तम प्रकारे कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वार्थासाठी कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' म्हणजे शास्त्रशुद्ध आणि न्याय्य आहे, तेच निवडावे. 'सधर्म' म्हणजे आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा धर्म आहे. असे कर्म करताना ते अर्ध्यावट मनाने न करता 'परम' म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाचे आणि 'मन लावूनि' म्हणजे पूर्ण एकाग्रतेने करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य ईश्वरार्पण बुद्धीने आणि तन्मयतेने करतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास हेच आपले 'उचित कर्म' मानले पाहिजे. परीक्षेच्या भीतीपोटी न वाचता, ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा