🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करून नैष्कर्म्य अवस्था प्राप्त होत नाही. त्याऐवजी, जे कर्म आपल्यासाठी 'विहित' (शास्त्रसंमत आणि कर्तव्य म्हणून प्राप्त) आहे, तेच करणे सर्वात श्रेयस्कर आहे. असे कर्म करणे स्वाभाविक असल्याने 'सोपे' असते आणि ते स्वधर्म म्हणून केल्यामुळे मनुष्याला कर्माचे बंधन किंवा 'पाप' लागत नाही. म्हणून संभ्रम सोडून आपले विहित कर्तव्य पार पाडणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात, कठीण प्रसंगी पळ काढण्यापेक्षा आपल्या वाट्याला आलेली जबाबदारी (उदा. विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे किंवा कर्मचाऱ्याने आपले काम करणे) प्रामाणिकपणे पार पाडावी. यामुळे कामाचा ताण येत नाही आणि यश मिळते.

ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा आपले नैसर्गिक कर्तव्य पार पाडणे अधिक श्रेयस्कर आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेतील कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते अर्जुनाला 'पंडुसुता' (पांडुपुत्र) म्हणून संबोधून त्याला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची आठवण करून देतात. कर्माचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे, तर कर्माच्या फळाची हाव आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडणे म्हणजे खरा त्याग होय. 'तत्त्वतां' या शब्दाचा अर्थ असा की, कर्म केवळ नावापुरते न करता ते मनापासून आणि योग्य पद्धतीने केले पाहिजे. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता करण्यापेक्षा, आपला अभ्यास (कर्तव्य) प्रामाणिकपणे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, खेळताना फक्त जिंकण्यासाठी न खेळता, आपला खेळ सर्वोत्तम कसा होईल याकडे लक्ष देणे म्हणजे 'संग' सोडून कर्म करणे होय.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले नैसर्गिक कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला (आणि पर्यायाने मानवाला) कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे शक्य नाही, परंतु कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे शक्य आहे. जेव्हा आपण 'नि:संग' (अनासक्त) होऊन विहित कर्मे करतो, तेव्हा ती कर्मे आपल्याला संसारात अडकवत नाहीत. उलट, अशी निष्काम कर्मे केल्यामुळे मनुष्याला 'अव्यंग पुरुषार्थ' म्हणजेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान प्राप्त होते. हेच खऱ्या अर्थाने कर्माचे योगत्व आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल' यापेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करू शकेन' यावर लक्ष देणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासाच्या प्रक्रियेचा आनंद घेणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य कर्मे करण्याचा उपदेश करत आहेत.