🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याच्या हातून घडणारी कर्मे ही कर्माच्या बंधनात अडकवत नाहीत. ज्याप्रमाणे प्रलयाच्या वेळी सर्व पाणी एकरूप होते आणि नद्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व किंवा नाव उरत नाही, त्याचप्रमाणे ब्रह्माशी एकरूप झालेल्या पुरुषाची कर्मे ब्रह्मात विलीन होतात. तिथे 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसल्यामुळे कर्माचे फळ किंवा नाव शिल्लक राहत नाही. ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही अकर्माच्या स्थितीत असतो.

जेव्हा आपण एखादे काम पूर्णपणे निस्वार्थ भावनेने आणि अहंकार सोडून करतो, तेव्हा त्या कामाचे ओझे आपल्याला जाणवत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना 'मी हे केले' हा भाव ठेवला नाही तर ते काम भक्ती बनते.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीची कर्मे कशी लय पावतात आणि ती बंधनास कारणीभूत कशी ठरत नाहीत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या प्रतिसादाचे वर्णन करतात. अर्जुन रणांगणावर उभा राहून तत्त्वज्ञानाच्या आणि धर्माच्या मोठ्या गोष्टी करत होता, परंतु त्याचे मन मोहाने आणि शोकाने ग्रासलेले होते. श्रीकृष्ण हसले कारण अर्जुनाचा हा विरोधाभास त्यांना स्पष्ट दिसत होता. तो ज्ञानी असल्यासारखा बोलत होता, पण त्याचे वागणे अज्ञानाचे होते. हे हसणे अर्जुनाचा अहंकार दूर करण्यासाठी आणि त्याला वास्तवाची जाणीव करून देण्यासाठी होते. आत्मस्वरूपाचे ज्ञान नसलेला माणूसच असा शोक करतो, हे श्रीकृष्ण सुचवत आहेत.

जेव्हा एखादी व्यक्ती खूप माहिती असल्याचा आव आणते पण प्रत्यक्ष कृती करताना गोंधळते, तेव्हा तिला वास्तवाची जाणीव करून देण्यासाठी या ओवीचा संदर्भ दिला जातो. उदाहरणार्थ, आरोग्यावर मोठे भाषण देणाऱ्या व्यक्तीने स्वतः व्यायामाचा कंटाळा केल्यास ही ओवी लागू होते.

अर्जुनाने युद्धाला नकार देऊन जो शोक व्यक्त केला, त्यावर श्रीकृष्ण त्याला उपदेश करण्यासाठी सुरुवात करतात.

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील ही ओवी कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रत्यक्ष प्रारंभाचे वर्णन करते. जेव्हा कौरव सैन्यामध्ये उत्साह निर्माण करण्याची गरज होती, तेव्हा सेनापती भीष्म पितामहाने अत्यंत पराक्रमाने सिंहासारखी गर्जना केली. त्यानंतर त्यांनी आपला दिव्य शंख इतक्या जोरात फुंकला की त्याचा प्रचंड आवाज आकाशात सर्वत्र पसरला. संत ज्ञानेश्वर महाराज यातून भीष्मांचे सामर्थ्य आणि युद्धाची भीषणता स्पष्ट करतात.

जेव्हा आपण एखादे मोठे कार्य सुरू करतो, तेव्हा आत्मविश्वास आणि धैर्याने त्याची घोषणा करणे आवश्यक असते. उदाहरण: नवीन व्यवसाय किंवा कठीण परीक्षेला सामोरे जाताना मनात भीती न बाळगता आत्मविश्वासाने सुरुवात करणे.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी भीष्म पितामहाने शंख फुंकून युद्धाची घोषणा केली, त्या प्रसंगाचे हे वर्णन आहे.