🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आवरून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक बाह्य विषयांचे (जसे की चव, रूप, स्पर्श) कौतुक किंवा ओढ पूर्णपणे सोडून देतो आणि आपले चित्त निर्मळ ठेवतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे. केवळ इंद्रियांवर ताबा मिळवून चालत नाही, तर मनातील विषयांची ओढही संपली पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण अभ्यासाला किंवा कामाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीचे आकर्षण बाजूला सारून मनाला एकाग्र करणे म्हणजे 'विषयांचे कवतुक सांडणे' होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात खेळाचा मोह टाळून अभ्यासात मन रमवणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे आणि इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सृष्टीचक्राचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, सर्व सजीवांचे पोषण अन्नावर अवलंबून असते. हे अन्न पावसावर अवलंबून असते आणि पाऊस हा यज्ञाच्या (कर्माच्या) माध्यमातून प्राप्त होतो. येथे 'यज्ञ' म्हणजे केवळ धार्मिक विधी नसून, निसर्गाप्रती असलेली आपली कर्तव्ये आणि निस्वार्थ कर्मे असा व्यापक अर्थ आहे. हे एक परस्परपूरक चक्र आहे ज्यामध्ये प्रत्येक घटक दुसऱ्यावर अवलंबून आहे.

आपण निसर्गाकडून जे घेतो, ते कर्माच्या स्वरूपात परत दिले पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर आपण झाडे लावली (यज्ञ/कर्म), तर पाऊस पडेल आणि आपल्याला अन्न मिळेल. हे पर्यावरणाचे रक्षण करण्याचे महत्त्व सांगते.

भगवान श्रीकृष्ण निसर्गचक्र आणि सृष्टीचा समतोल राखण्यासाठी स्वधर्माचे पालन करण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला (आणि पर्यायाने मानवाला) कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे शक्य नाही, परंतु कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे शक्य आहे. जेव्हा आपण 'नि:संग' (अनासक्त) होऊन विहित कर्मे करतो, तेव्हा ती कर्मे आपल्याला संसारात अडकवत नाहीत. उलट, अशी निष्काम कर्मे केल्यामुळे मनुष्याला 'अव्यंग पुरुषार्थ' म्हणजेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान प्राप्त होते. हेच खऱ्या अर्थाने कर्माचे योगत्व आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल' यापेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करू शकेन' यावर लक्ष देणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासाच्या प्रक्रियेचा आनंद घेणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य कर्मे करण्याचा उपदेश करत आहेत.