🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे आणि ते टाळता येत नाही. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. कर्माचे बंधन तेव्हाच निर्माण होते जेव्हा आपण ते फळाच्या आशेने करतो. म्हणून कर्माचा त्याग न करता, त्या कर्माच्या फळाची आसक्ती (वासना) त्वरित सोडली पाहिजे. यामुळे कर्म करूनही माणूस संसाराच्या बंधनात अडकत नाही.

एखाद्या खेळाडूने मैदानावर खेळताना 'मी जिंकणार की हारणार' या विचारापेक्षा 'मी माझा सर्वोत्तम खेळ कसा खेळू शकेन' यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजे फळाची वासना सोडणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व आणि फळाच्या आसक्तीचा त्याग याबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या स्वरूपाचे सखोल विवेचन करतात. ते म्हणतात की, केवळ बाह्यतः कर्माचा त्याग करून किंवा संन्यासाचा वेष धारण करून माणूस कर्ममुक्त होऊ शकत नाही. जोपर्यंत देह आहे, तोपर्यंत भूक, तहान, श्वास यांसारखे देहधर्म चालूच राहतात. कर्मातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडणे आवश्यक आहे. ज्याप्रमाणे एखादा मार्ग कापण्यासाठी प्रत्यक्ष चालावेच लागते, केवळ थांबून राहिल्याने मार्ग संपत नाही, त्याचप्रमाणे विहित कर्मे केल्याशिवाय आणि त्यातील आसक्ती सोडल्याशिवाय मोक्ष मिळत नाही.

केवळ जबाबदारी टाळणे म्हणजे मुक्ती नव्हे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडला तर तो उत्तीर्ण होऊ शकत नाही; त्याला अभ्यास करावाच लागेल, पण तो फळाची चिंता न करता केल्यास त्याला तणाव जाणवणार नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की खरा संन्यास हा मानसिक असतो, केवळ कर्माचा बाह्य त्याग केल्याने माणूस मुक्त होत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत स्थितीचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करत आहेत. जेव्हा आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडतो, तेव्हा अज्ञानाचा अंधार पूर्णपणे नष्ट होतो. अज्ञान हेच द्वैताचे (म्हणजेच 'मी' वेगळा आणि 'जग' किंवा 'ईश्वर' वेगळा या भावनेचे) मूळ कारण आहे. एकदा का हे अज्ञान मुळासकट उपटून टाकले की, भक्त आणि देव, किंवा मी आणि तू असा वेगळेपणा उरत नाही. सर्वत्र एकच चैतन्य भरलेले आहे असा अनुभव येतो. ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधाराचा लवलेशही उरत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर भेदाची भावना नष्ट होते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा 'माझे' आणि 'तुझे' यावरून भांडतो. जर आपण हे लक्षात घेतले की आपल्या सर्वांमध्ये एकच आत्मा आहे, तर राग आणि द्वेष कमी होतो. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना सहकाऱ्याला स्पर्धक न मानता आपल्याच कामाचा एक भाग मानल्यास कामाचा ताण कमी होतो आणि सहकार्य वाढते.

आत्मज्ञानाद्वारे अज्ञानाचा पूर्ण नाश झाल्यावर प्राप्त होणाऱ्या अद्वैत स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.