🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याच्या मनात जे संशय निर्माण होतात, त्याचे मूळ अज्ञानात असते. हे संशय एखाद्या जाळ्याप्रमाणे माणसाला संभ्रमात अडकवून ठेवतात आणि त्याची प्रगती रोखतात. या संशयाचा नाश करण्यासाठी 'ज्ञान' हेच एकमेव प्रभावी शस्त्र आहे. आत्मज्ञानाच्या साहाय्याने जेव्हा माणूस सत्याचा शोध घेतो, तेव्हा हे संशयाचे जाळे आपोआप नष्ट होते. संशय हा माणसाचा शत्रू आहे, जो त्याला ध्येयापासून दूर नेतो, म्हणून ज्ञानाने त्याचा समूळ नाश करणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीबद्दल शंका येते, तेव्हा ती मनात न ठेवता त्या विषयाचा सखोल अभ्यास करून किंवा तज्ज्ञांकडून माहिती मिळवून (ज्ञान मिळवून) ती दूर करावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेत एखादा प्रश्न समजला नाही तर संभ्रमात न राहता शिक्षकांना विचारून स्पष्टता मिळवावी.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, श्रीकृष्ण अर्जुनाला अज्ञानातून निर्माण झालेला संशय ज्ञानरूपी शस्त्राने नष्ट करण्याचा उपदेश करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाची मनःस्थिती स्पष्ट करतात. अर्जुन श्रीकृष्णाला म्हणतो की, ज्यांच्यासाठी आपण राज्य आणि सुखाची इच्छा करतो, तेच जर या युद्धात मारले जाणार असतील, तर अशा विजयाचा काय उपयोग? रक्ताने माखलेले राज्य आणि सुख मला नको आहे. स्वजनांच्या हत्येतून मिळणारे श्रेय मला दिसत नाही. अर्जुनाचा हा मोह त्याच्या क्षात्रधर्मापेक्षा त्याच्या वैयक्तिक नात्यांना अधिक महत्त्व देत आहे, ज्यामुळे तो कर्तव्यापासून विचलित होत आहे.

जेव्हा आपण आपल्या ध्येयासाठी आपल्या प्रियजनांचे नुकसान करत असतो, तेव्हा आपण थांबून विचार केला पाहिजे की ते यश खरोखर आनंदाचे असेल का? उदाहरण: व्यवसायात यश मिळवताना कुटुंबाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करणे चुकीचे आहे.

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी उभे पाहून अर्जुन व्याकुळ झाला आहे आणि त्यांच्या हत्येतून मिळणाऱ्या विजयाच्या अर्थावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीचे) लक्षण सांगतात. जो मनुष्य आपल्या मनातील सर्व भौतिक वासना आणि फळाची आशा पूर्णपणे त्यागून देतो आणि बाह्य विषयांच्या सुखावर अवलंबून न राहता केवळ आत्मस्वरूपातच तृप्त राहतो, तोच खरा निष्काम योगी होय. अशा व्यक्तीची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत डळमळीत होत नाही, म्हणून त्याला स्थितप्रज्ञ म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांच्या कौतुकावर किंवा बाह्य वस्तूंवर आपले सुख अवलंबून न ठेवता स्वतःच्या कर्मात आनंद मानतो, तेव्हा आपण मानसिक शांती मिळवू शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत हरलो तरी आपल्या प्रामाणिक प्रयत्नांमुळे समाधानी राहणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या (स्थितप्रज्ञ) माणसाची लक्षणे समजावून सांगत आहेत.