🕉️संस्कृत सुभाषित

संजयाने धृतराष्ट्राला सांगितले की, अर्जुनाची व्याकुळता पाहून श्रीकृष्णाच्या मनात करुणेचा उदय झाला. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यातील ढग पाण्याने भरलेले असतात आणि ते पृथ्वीवर वर्षाव करण्यासाठी आतुर असतात, त्याचप्रमाणे श्रीकृष्ण अर्जुनावर आपल्या ज्ञानाचा आणि प्रेमाचा वर्षाव करण्यासाठी सज्ज झाले होते. हे श्रीकृष्णाच्या भक्तवत्सल स्वरूपाचे दर्शन आहे. अर्जुनाचे दुःख पाहून देवाला राग आला नाही, तर उलट त्याच्याबद्दल अधिक प्रेम वाटले.

जेव्हा आपला एखादा मित्र किंवा नातेवाईक संकटात असतो, तेव्हा आपण त्याच्यावर रागावण्याऐवजी प्रेमाने आणि सहानुभूतीने त्याला मदत केली पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर मुलाला ओरडण्याऐवजी पालकांनी त्याला प्रेमाने समजावून सांगणे.

अर्जुनाचा शोक पाहून श्रीकृष्णाच्या मनात निर्माण झालेली दया संजयाने धृतराष्ट्राला सांगितली आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अलिप्ततेचा (Detachment) सिद्धांत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये अवश्य करावीत, परंतु ती करताना आपण स्वतः त्या कर्माचे कर्ते आहोत असा अहंकार बाळगू नये. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यातच जन्मते आणि पाण्यातच राहते, तरीही पाण्याचा एक थेंबही त्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला भिजवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्मे करतो, पण कर्माच्या फळापासून किंवा बंधनापासून तो मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण आपले सर्वोत्तम योगदान द्यावे, पण निकालाची अति चिंता करू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रकल्पात काम करताना यश मिळाले किंवा अपयश, दोन्ही परिस्थितीत मनाचे संतुलन राखणे म्हणजे कमळाच्या पानासारखे अलिप्त राहणे होय.

ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात न अडकता कर्म कसे करतो, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कमळाच्या पानाचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याला (विहित धर्म) धरून आहे. अशा प्रकारे केलेले कर्म हे केवळ शारीरिक हालचाल नसून ते एक 'परम अनुष्ठान' म्हणजेच ईश्वराची सर्वोच्च सेवा ठरते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, फळाची अपेक्षा न ठेवता विहित कर्म करणे हाच खरा योग आहे.

दैनंदिन जीवनात, एका विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे हे त्याचे 'विहित कर्म' आहे. जर त्याने तो अभ्यास प्रामाणिकपणे आणि एकाग्रतेने केला, तर तेच त्याचे अनुष्ठान ठरेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी वाचणे हे उचित कर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माची व्याख्या आणि त्याचे महत्त्व स्पष्ट करतात.