🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' (योग्य) आणि 'विहित' (शास्त्राने नेमून दिलेले) कर्तव्यच केले पाहिजे. हे कर्म करताना मनात कोणत्याही फळाची हाव किंवा आशा न ठेवता ते अत्यंत निष्ठेने आणि कौशल्याने पार पाडावे. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून केवळ कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा गुणांची सतत चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करून आपले कर्तव्य चोख बजावावे. उदाहरणार्थ, गणिताचा सराव करताना तो केवळ मार्क मिळवण्यासाठी न करता, विषय समजून घेण्यासाठी करावा.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात ज्ञानेश्वर महाराज भगवान श्रीकृष्णांच्या निष्काम कर्मयोगाच्या शिकवणीचे रसाळ वर्णन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून टाकतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष कर्माचे आचरण करूनही त्यातील 'कर्तेपणा' जाळून टाकतो. तो शरीराने कर्मे करतो, पण मनाने तो कर्माच्या फळापासून मुक्त असतो. अशा प्रकारे कर्मात असूनही जो अकर्माची स्थिती अनुभवतो, तोच खरा डोळस किंवा ज्ञानी होय. हे कर्माचे मर्म समजणे म्हणजेच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी न वाचता, विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केला तर तो कर्माच्या ओझ्यापासून मुक्त राहतो.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करत आहेत, जिथे ज्ञानी मनुष्य कर्म करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले जे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) आहे, तेच ओळखावे. जे कर्म करणे नैतिकदृष्ट्या आणि शास्त्रानुसार योग्य आहे, तेच कर्म कोणत्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने सतत करत राहावे. स्वधर्माचे आचरण हेच ईश्वराची खरी सेवा आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात, तर अभ्यास करणे हा तुमचा 'स्वधर्म' आहे. परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा, दररोज प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माच्या पालनाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.