🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाच्या किंवा समाधीच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक ध्यानाच्या अशा शिखरावर पोहोचतो जिथे त्याच्या मनात कोणतेही नवीन संकल्प किंवा इच्छा निर्माण होत नाहीत (संकल्पु न रिघे घरा), आणि जिथे बुद्धीचे तर्क-वितर्कही थांबतात (न पाविजे विचारा), तेव्हा त्याला आपल्या अंतर्यामी असलेल्या परमानंदाचा अनुभव येतो. हा आनंद बाह्य विषयांवर अवलंबून नसून तो स्वतःच्या स्वरूपाचा (निजसुखाचा) असतो. हा गाभारा म्हणजे आत्मसाक्षात्काराची ती स्थिती जिथे केवळ शांती आणि अखंड आनंद उरतो.

दैनंदिन जीवनात खूप तणाव असताना, काही वेळ शांत बसून श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यास मनातील विचारांची गर्दी कमी होते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी किंवा महत्त्वाच्या कामाच्या वेळी भीती वाटल्यास, डोळे मिटून मन शांत केल्यावर आपल्याला आतून एक प्रकारचा आत्मविश्वास आणि शांतता मिळते, तोच या सुखाचा छोटा अंश होय.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे मनाच्या पूर्ण स्थिरतेनंतर प्राप्त होणाऱ्या आत्मसुखाच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांख्य योगाची व्याख्या स्पष्ट करतात. सांख्य योगी हा केवळ बाह्यतः इंद्रियांना रोखत नाही, तर त्याच्या अंतःकरणात विषयांबद्दलची ओढ पूर्णपणे संपलेली असते. जेव्हा साधक विवेकाच्या बळावर इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त करतो आणि मनात विषयांचा विचारही येऊ देत नाही, तेव्हा ती स्थिती सांख्य योगाची असते. हे केवळ शारीरिक दमन नसून मानसिक आणि बौद्धिक स्तरावरील शुद्धीकरण आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांपासून स्वतःला दूर ठेवून मनाला अभ्यासात एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

सांख्य योगाचे लक्षण सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे आणि वैराग्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, खरे योगी आपली सर्व कर्मे केवळ 'आत्मशुद्धी' या एकाच उद्देशाने करतात. त्यांच्या मनात कर्माच्या फळाबद्दल कोणतीही अभिलाषा किंवा वासना नसते. ज्याप्रमाणे एखादा आरसा स्वच्छ केल्यावर त्यात आपले रूप स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे जेव्हा माणूस स्वार्थ सोडून कर्म करतो, तेव्हा त्याचे अंतःकरण शुद्ध होते. हे योगी आपली इंद्रिये, बुद्धी आणि शरीर यांना कर्मात गुंतवतात, पण त्यांचे मन मात्र फळाच्या अपेक्षेपासून मुक्त असते. हीच खरी कर्मयोगाची साधना आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना, 'मला किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मला हा विषय किती चांगला समजेल' यावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे होय.

योगी पुरुष आत्मशुद्धीसाठी कशा प्रकारे निष्काम कर्मे करतात, याचे वर्णन येथे केले आहे.