🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व अतिशय सोप्या उदाहरणाने स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य आपले जुने आणि फाटलेले वस्त्र टाकून देतो आणि आनंदाने नवीन वस्त्र परिधान करतो, अगदी त्याच सहजतेने 'चैतन्य' म्हणजेच आत्मा एका जीर्ण झालेल्या शरीराचा त्याग करतो आणि दुसऱ्या नवीन शरीरात प्रवेश करतो. मृत्यू म्हणजे जीवनाचा शेवट नसून ते केवळ एका वस्त्रांतरासारखे आहे, हे या ओवीतून सुचवले आहे.

जीवनातील बदलांना घाबरू नये. उदाहरण: ज्याप्रमाणे आपण आपला जुना मोबाईल बदलून नवीन घेतो पण त्यातील माहिती (Data) तीच राहते, तसेच शरीर बदलले तरी आत्मा तोच असतो. हे समजल्यास मृत्यूची भीती वाटत नाही.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगताना शरीराची तुलना वस्त्रांशी करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. ज्याप्रमाणे समुद्रात अनेक नद्या येऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी सोडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी सर्व विषय आले तरी तो विचलित होत नाही. तो 'पूर्णकाम' असतो कारण त्याला आत्मसुखाचा लाभ झालेला असतो. त्याच्या मनात कोणतीही नवीन इच्छा निर्माण होत नाही, कारण तो स्वतःच आनंदाचे माहेरघर झालेला असतो. बाह्य जगातील घडामोडींचा त्याच्या अंतर्मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

आपल्या आयुष्यात कितीही सुख-दु:ख आले तरी समुद्राप्रमाणे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी कोणाकडून कौतुक झाले किंवा टीका झाली, तरीही आपले मानसिक संतुलन ढळू न देता आपले कर्तव्य करत राहणे, हाच या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना तो समुद्राप्रमाणे कसा अचल असतो याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत माणसाचे लक्ष बाह्य जगातील भौतिक सुखांकडे असते, तोपर्यंत त्याला स्वतःच्या अंतरातील शाश्वत आनंदाची जाणीव होत नाही. जेव्हा मनातून विषयांची ओढ पूर्णपणे निघून जाते, तेव्हाच 'ब्रह्मसुख' किंवा 'आत्मसुख' प्रकट होते. साधू किंवा ज्ञानी पुरुष हे जाणतात की इंद्रियजन्य सुख हे क्षणभंगुर आणि अंती दुःख देणारे असते, म्हणून ते विषयांच्या मोहापासून अलिप्त राहतात.

दैनंदिन जीवनात आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा चविष्ट पदार्थांमध्ये सुख शोधतो. पण थोडा वेळ शांत बसून ध्यान केल्यास मनाला जी शांतता मिळते, ती कोणत्याही वस्तू पेक्षा मोठी असते. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियापासून दूर राहिल्यावर मिळणारी एकाग्रता आणि यश हे खऱ्या सुखाचे उदाहरण आहे.

इंद्रियजन्य सुखापेक्षा आत्मसुख कसे श्रेष्ठ आहे, हे माउली अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.