🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या अर्जुनाला दिलेल्या उपदेशाचा उपसंहार करतात. आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजावून सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की शोक करणे हे केवळ अज्ञानाचे लक्षण आहे. 'झकविली' या शब्दाचा अर्थ 'भुरळ घालणारी' किंवा 'फसवणारी' असा आहे. अर्जुनाचा मोह हा त्याला त्याच्या कर्तव्यापासून दूर नेत होता. म्हणून, तत्त्वज्ञान समजल्यावर आता प्रत्यक्ष कृतीची वेळ आली आहे, असे सांगून श्रीकृष्ण त्याला युद्धासाठी सज्ज होण्यास प्रवृत्त करत आहेत.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कामाला घाबरून रडत बसतो, तेव्हा ही ओवी आपल्याला प्रेरणा देते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्यापेक्षा, ती चिंता बाजूला सारून अभ्यासाला सुरुवात करणे म्हणजेच 'धनुष्य हाती घेणे' होय.

आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला शोक सोडून युद्धरूपी स्वधर्म पाळण्यासाठी प्रोत्साहित करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो साधक आपल्या इंद्रियांना आवरत नाही, तो बाह्य जगातील विषयांच्या जाळ्यात अडकतो. हे विषय सुरुवातीला गोड वाटले तरी ते विषासारखे असतात. ज्याप्रमाणे विष माणसाचा प्राण घेते, त्याचप्रमाणे हे विषय माणसाची विवेकबुद्धी आणि आत्मिक शांती हिरावून घेतात. जो इंद्रियांवर ताबा मिळवत नाही, त्याचे आध्यात्मिक धन लुटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जसे अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचे आकर्षण (विषय) टाळले नाही, तर विद्यार्थ्याचा वेळ आणि एकाग्रता वाया जाते, तसेच आपण आपल्या मनावर ताबा ठेवला पाहिजे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियांवर ताबा न ठेवल्यास काय परिणाम होतात, हे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानासाठी बुद्धीचे स्थैर्य अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत मन चंचल असते आणि इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत बुद्धी स्थिर राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे वारा शांत झाल्यावर पाण्याचे प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे जेव्हा साधक आपल्या मनाला आवरतो आणि इंद्रियांवर विजय मिळवतो, तेव्हा त्याची बुद्धी नैसर्गिकरित्या स्थिर आणि शांत होते. हाच स्थितप्रज्ञ होण्याचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या कामात यश मिळवायचे असेल, तर मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनाच्या साधनांपासून (इंद्रियांपासून) मन बाजूला काढून एकाग्र करणे आवश्यक आहे. जेव्हा आपण मनावर ताबा मिळवतो, तेव्हा आपली निर्णयक्षमता आणि बुद्धी अधिक कार्यक्षम होते.

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी मन आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत.