🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकूड कितीही मोठे किंवा जड असले तरी अग्नीच्या संपर्कात आल्यावर त्याचे अस्तित्व संपते आणि तो अग्नीच बनतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा प्रकाश एकदा अंतःकरणात प्रकट झाला की, मनुष्याची सर्व संचित आणि प्रारब्ध कर्मे (अहंकारयुक्त भाव) नष्ट होतात. ज्ञान हे अग्नीसारखे शुद्ध करणारे आहे, जे अज्ञानाचा अंधकार आणि कर्मांचे बंधन मुळापासून संपवून टाकते.

आपल्या आयुष्यातील भीती किंवा अज्ञान घालवण्यासाठी त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, प्रकाशात (ज्ञानात) ती दोरी आहे हे समजताच भीती नष्ट होते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अग्नीचे उदाहरण देऊन आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्माचे स्वरूप हे बंधनात्मक असू शकते, परंतु जर ते योग्य बुद्धीने केले तर ते बाधत नाही. 'कर्माच्या माथ्यावर पाय देणे' याचा अर्थ कर्माच्या फळाची आशा सोडून आणि अहंकाराचा त्याग करून कर्मावर ताबा मिळवणे होय. ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, तू कर्माच्या जाळ्यात न अडकता, कर्मालाच तुझे साधन बनवून त्यातून मुक्त हो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता ते आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास आपण कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होऊन अनासक्त वृत्तीने कर्तव्य कसे करावे, हे या ओवीतून समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला स्वधर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, जे कर्म आपल्या प्रकृतीला साजेसे आहे आणि जे करताना विनाकारण ओझे वाटत नाही, तेच आपले खरे कर्तव्य होय. जेव्हा माणूस आपल्या स्वभावानुसार विहित कर्म करतो, तेव्हा त्याला थकवा किंवा मानसिक ताण जाणवत नाही. असे सहज कर्म करणे म्हणजेच स्वधर्माचे पालन करणे होय, जे मोक्षप्राप्तीसाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात, एखाद्या व्यक्तीने आपल्या अंगभूत कौशल्यानुसार आणि आवडीनुसार क्षेत्र निवडून काम केले, तर ते काम त्याला ओझे न वाटता आनंदाने पूर्ण करता येते. उदाहरणार्थ, शिक्षकाने मनापासून शिकवणे हा त्याचा स्वधर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला त्याचे नैसर्गिक कर्तव्य (स्वधर्म) ओझे न मानता पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.