🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष कर्माच्या बंधनात कधीही अडकत नाही. ज्याप्रमाणे अग्नीमध्ये भाजलेले बी पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाच्या अग्नीने ज्याची कर्मे दग्ध झाली आहेत, त्याला त्या कर्मांची फळे भोगावी लागत नाहीत. ज्ञानाचे सामर्थ्य एवढे मोठे आहे की ते कर्माचा कर्तेपणा नष्ट करते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ निकालाच्या चिंतेने अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या उद्देशाने अभ्यास केला तर त्याला अभ्यासाचा कंटाळा येत नाही.

आत्मज्ञानामुळे मनुष्याची कर्माच्या बंधनातून कशी सुटका होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य आपल्या विहित कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन निष्ठेने करतो, त्याला बाह्य सुखासाठी वणवण करावी लागत नाही. स्वधर्माचे आचरण हेच चित्तशुद्धीचे साधन आहे. जेव्हा चित्त शुद्ध होते, तेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान प्राप्त होते आणि तो खऱ्या आनंदाचा अनुभव घेतो. स्वधर्म पाळणे म्हणजे केवळ कर्म करणे नव्हे, तर ते ईश्वरी सेवा म्हणून करणे होय.

आपले दैनंदिन काम (उदा. अभ्यास किंवा नोकरी) प्रामाणिकपणे करणे हाच आपला धर्म आहे. जर आपण आपले काम नीट केले, तर आपल्याला मानसिक समाधान आणि यश मिळते. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने परीक्षेसाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हा त्याचा स्वधर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माचे (कर्तव्याचे) पालन करण्याचे महत्त्व आणि त्याचे फळ सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला विवेकाचा मार्ग दाखवत आहेत. ते म्हणतात की, आत्म्याचे स्वरूप अविनाशी आहे आणि शरीर हे केवळ एक बाह्य कवच आहे जे बदलत असते. जेव्हा आपण केवळ शरीराचा विचार करतो, तेव्हाच आपल्याला दुःख होते. अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात डोकावून, एकाग्र चित्ताने हे सत्य समजून घ्यावे की ज्याचा मृत्यू झाला आहे तो खरोखर नष्ट झालेला नाही. आत्मज्ञानामुळेच मोहाचा आणि अज्ञानाचा नाश होतो, म्हणून शोक सोडून आत्मस्वरूपाचे चिंतन करणे आवश्यक आहे.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या किंवा वस्तूच्या जाण्याने खूप दुःख होते, तेव्हा आपण शांत बसून हे जग नश्वर आहे आणि आपले अस्तित्व त्यापलीकडे आहे, असा विचार करावा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडत न बसता, 'माझे आयुष्य या गुणांपेक्षा मोठे आहे' असा विचार करून पुन्हा जोमाने अभ्यास करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून त्याला मोहातून बाहेर पडण्यासाठी मार्गदर्शन करत आहेत.