🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, आत्मा हा त्रिकालाबाधित सत्य आहे. तो स्वतः कधीही नष्ट होत नाही (न मरे) आणि तो कोणाचा संहारही करत नाही (न संहारे). हे सत्य तू कोणत्याही शंकेशिवाय (निभ्रांत) आणि दृढ निश्चयाने (निर्धारे) स्वीकारले पाहिजेस. शरीराचा नाश झाला तरी आत्म्याचे अस्तित्व कायम राहते, हाच सांख्य योगाचा मुख्य गाभा आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण मृत्यूला किंवा मोठ्या संकटांना घाबरतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले मूळ स्वरूप (आत्मा) अविनाशी आहे. उदाहरण: एखादी वस्तू हरवली किंवा नुकसान झाले तरी आपले आंतरिक धैर्य ढळू देऊ नये, कारण आपण त्या बाह्य गोष्टींपेक्षा वेगळे आणि श्रेष्ठ आहोत.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत आहेत जेणेकरून त्याचा मृत्यूचा भय आणि मोह दूर व्हावा.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी मन नेहमी बाह्य जगातील विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असते. जो साधक या बाह्य विषयांचा मोह पूर्णपणे सोडून देतो आणि बुद्धीने आत्मस्वरूपाचा विचार करतो, तोच स्थिर होतो. 'निःसंशय' होणे म्हणजे आत्मज्ञानाबद्दल कोणतीही शंका न उरणे. जेव्हा मन अंतर्मुख होते आणि स्वतःच्या स्वरूपात विसावते, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती मिळते. हेच संन्यासयोगाचे मर्म आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास किंवा काम करताना मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या बाह्य आकर्षणांकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

इंद्रियांच्या विषयांचा त्याग करून अंतर्यामी स्थिर होणाऱ्या योग्याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थिर बुद्धीचे (व्यवसायात्मिका बुद्धी) लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे गंगेचा प्रवाह कितीही अडथळे आले तरी शेवटी समुद्रालाच जाऊन मिळतो, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुषाची बुद्धी केवळ एकाच ध्येयावर म्हणजे परमात्म्यावर केंद्रित असते. ती अनेक विषयांत भरकटत नाही. ज्याची बुद्धी स्थिर नाही, त्याचे विचार अनेक दिशांना विखुरलेले असतात, परंतु ज्ञानी माणसाचे सर्व विचार एकाच ध्येयाकडे प्रवाहित होतात.

आपल्या जीवनात कोणतेही मोठे ध्येय गाठायचे असेल, तर आपले लक्ष विचलित होऊ न देता गंगेच्या प्रवाहासारखे एकाग्र राहावे. उदाहरणार्थ, स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनाकडे लक्ष न देता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे यश मिळवून देते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर आणि एकाग्र बुद्धीचे महत्त्व ज्ञानेश्वर माऊलींच्या ओवीतून समजावून सांगत आहेत.